ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନେଇ ଏତେ ଉଚ୍ଚତମ ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଓ ଗୌରବ ଦେବା ଦମ୍ପତି, ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ଆପଣଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଲଗି ରହିଛି। ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ତଥା ଗର୍ଭ; ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଆଦି ନାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଠାରୁ ଅଲଗା। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପୂତି ମନକୁ ତାଙ୍କୁ ଲଗାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ କର୍ମର ଭାର ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି—ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ, ବ୍ରହ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଚ୍ଚତମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ମର୍ତ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥିବା ନାରାୟଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣମାନେ ଏପରି ଭାବରେ ହୃଦୟ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ଉପାଦାନ କ’ଣ ହେବ? ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତରାଳରେ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କର ନାୟକ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ ବ୍ରଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କୃଷ୍ଣ ମଠରାର ରଙ୍ଗଶାଳାରେ କଂସକୁ ହତ କରି, ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପୂରଣ କରିବେ। ଏତେ ଶୋକ କରିବେ ନାହିଁ, ଓ ଅତି ଶୁଭ୍ର ଜନ, ଆପଣମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିବେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଆକାଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଲୋକ ସମ। ସେ ଯେଉଁଠି ଅସଲି ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ; କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି ନିମ୍ନ, କେହି ସମ, କେହି ଅସମ ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେଠି ମା, ବାପା, ଜନାନୀ, ପୁଅ, ପରିବାର କିମ୍ବା ଦେହ, ଜନ୍ମ କିଛି ନାହିଁ। ସେଠି କିଛି କର୍ମ ନାହିଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପାଦ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭଲ ଓ ଖରାପ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ; ତଥାପି ଲୀଳା ପାଇଁ, ସେ ନିର୍ମଳ ଧର୍ମବାନ୍ଧବମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ମଧ୍ୟ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣର ଖେଳ କରି, ଉତ୍ପାଦନ, ପାଳନ, ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ଅଜନ୍ମା। ଅଣ୍ଡର ମଧୁମକୁ ଦେଖିବାରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ କିଛି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ, ଏପରି ମନର ଆଜନ୍ତା ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ମକାରୀ ଭାବି ମନେ ପକାଯାଏ। ତେଣୁ, ଓ ଶୁଭ୍ର ଦମ୍ପତି, ସେ କୃଷ୍ଣ କେବଳ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ନୁହେଁ; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ବାପା, ମା, ଏବଂ ନାୟକ। ଯାହା କି ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଗତ, ଓର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଶିଳା କିମ୍ବା ଚଳିତ, ବଡ କିମ୍ବା ଛୋଟ—ଅଚ୍ୟୁତର ଏକା ଅସଲି ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡା କିଛି ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ଏକା ଏସବୁ, ପରମ ଆତ୍ମା। ଏପରି ଉଦ୍ଧବ ଓ ନନ୍ଦ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ସମୟରେ ରାତି ଉପର୍ତ୍ତି ଗଲା। ବ୍ରଜର ଗୋପିମାନେ ଉଠି, ଦୀପଗୁଡିକୁ ଦେଖି, ଗୃହଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦହି ମଥିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଚୂଡା, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ରସି ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ନିତମ୍ବ, ଉର, ହାର ଓ ଦୁଲି ହେଉଥିବା କଣ ଦେଖାଯାଏ; ମୁହଁ ରାଗ କୁମ୍କୁମରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରଜର ଗୋପିମାନେ ମନମୁହି ମାଞ୍ଜୁଳ କଣ୍ଠରେ ପଦ୍ମନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ; ଦହି ମଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏହି ଗୀତ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଅସୁଭ ଦୂର କରିଦେଉଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ଭଗବାନ ଦେଖାଦେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହି ରଥ କାହାର?” “ଅକୃର ଆସିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, କଂସର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପଦ୍ମନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଠୁରାକୁ ନେଇଗଲେ?” “ସେ ଆମ ନାୟକ ପାଇଁ କଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ?” ଏପରି ଗୋପିମାନେ କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ଉଦ୍ଧବ ସକାଳର ନିୟମ କରି ବ୍ରଜକୁ ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ ଉଦ୍ଧବକୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଗୋପିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନୂତନ ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଓ ପଦ୍ମମାଳା ପିନ୍ଧି, ମୁହଁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ପଦ୍ମ ସମ, ଦୁଲି ଚମକିବା। ଗୋପିମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ଜାଣିଛୁ ଆପଣ ଯଦୁନାୟକଙ୍କ ସାଥୀ, ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କିଛି କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ହୋଇ ଏଠିକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହା ଛଡା ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁମାନ କରିପାରିବା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମୀୟତାର ବନ୍ଧନ ଛାଡିବା ଦୁର୍ଲଭ, ଏଉଁ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ପାଇଁ। ଅନ୍ୟ ମାନଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଛି, ମିତ୍ରତା ରହିଥାଏ—ପୁରୁଷ ଜନ ନାରୀଙ୍କ ସହିତ, ମଧୁମକୁ ଫୁଲ ସହିତ। ବିପନ୍ନ ନାରୀଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ଛାଡିଦେଇଥାଏ; ଅଶକ୍ତ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ଛାଡିଦେଇଥାଏ; ଶିକ୍ଷା ମିଳିଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ଛାଡିଦେଇଥାଏ; ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲେ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ ବୃକ୍ଷ ଛାଡିଦେଇଥାଏ; ଭୋଜନ ଶେଷ ହେଲେ ଅତିଥି ଘର ଛାଡିଦେଇଥାଏ; ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଗଲେ ହରିଣ ଛାଡିଦେଇଯାଏ; ସମ୍ପୃକ୍ତି ପାଇଲେ ନାରୀକୁ ପ୍ରେମିକ ଛାଡିଦେଇଥାଏ। ଏପରି, ଗୋପିମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେହ, ମନ, ଓ ଶବ୍ଦରେ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲିନ, ଉଦ୍ଧବ ଆସିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକିକ ଚିନ୍ତା ଛାଡିଦେଇଥିଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚାହିଦା ଲୀଳା ଗାଇ, ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଓ ଯୁବକ ଅବସ୍ଥାର କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ଅପରାଧ ନାକରି କାନ୍ଦିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଗୋପୀ ଜଣେ ମଧୁମକୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ସହିତ ମିଳନ ଚିନ୍ତା କରି, ଏହି ମଧୁମକୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଦୂତ ଭାବି କଥା କହିଲେ— “ଓ ମଧୁମକୁ, ଚତୁର କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀର ଚରଣ ଛୁଇବା ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମାଳା, ତାଙ୍କ ଉର ଗନ୍ଧ ତୁମ ଗାଳରେ ଲାଗିଛି। ମଧୁମକୁ ନାୟକ ତୁମକୁ ଅଭିମାନୀ ନାରୀଙ୍କ ଦୟା ନେଇବାକୁ ପଠାଇଛନ୍ତି; ତୁମେ ଯଦୁସଭାରେ ଉପହାସ ଯୋଗ୍ୟ। ତାଙ୍କର ଓଠର ଅମୃତ ଆମକୁ ଦେଇ, ଆମକୁ ମୋହିତ କରି, ଫୁଲ ଛାଡିଦେଇଥିବା ପରି ଆମକୁ ଛାଡିଦେଇଥିଲେ। ପଦ୍ମା କିପରି ତାଙ୍କର ପଦ୍ମଚରଣ ସେବା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଗୁଣଗାନରେ ହରାଇ ଯାଏ? ତୁମେ, ଷଡ଼ପଦ, ଏଠି ଯଦୁନାୟକଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଇବା କାହିଁକି?