ଯଶୋଦା ତାଙ୍କ ପୁଅ କୃଷ୍ଣଙ୍କର କଳା କାହାଣୀ ଶୁଣିବା ସମୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବବିହ୍ବଳ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଉଥିଲା, ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଭିଜିଯାଉଥିଲା। ଏହିପରି ଅପାର ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନନ୍ଦ, ତୁମେ ଓ ଯଶୋଦା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ। ତୁମ ମନ ଯେପରି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ, ଉପରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଲାଗିଛି, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଦୁଇ ଭଗବାନ୍—ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ—ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ; ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭାବିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳ ଦୂର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା, ବ୍ରହ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଏହି ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ପରମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ, ଯିଏ ଜୀବମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ଏପରି ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛ, ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଶୁଭ କ’ଣ ହୋଇପାରିବ? ଅତି ଶୀଘ୍ର ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ମାଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୃଜକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। ମଥୁରାର ରଙ୍ଗଶାଳା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସାତ୍ୱତଙ୍କ ଶତ୍ରୁ କଂସଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ଯେପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତୁମେ ମାନେ ସହିତ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପୂରଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିପାରିବ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ପରି। ଯିଏ ସତ୍ୟରୂପ, ସେଠାରେ କେହି ପ୍ରିୟ, କେହି ଅପ୍ରିୟ, କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେହି ଅଧମ, କେହି ସମ, କେହି ବିଷମ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର କେହି ମାତା, କେହି ପିତା, କେହି ପତ୍ନୀ, କେହି ସନ୍ତାନ, କେହି ନିଜ, କେହି ପର, କେହି ଦେହ, କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ କୌଣସି ଲିପ୍ତତା ନାହିଁ; ତଥାପି ଲୀଳାବଶତଃ, ସେ ଧର୍ମମାନେ ପାଇଁ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଗୁଣରୁ ପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଲୀଳା କରି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଅଜନ୍ମା। ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଦୃଷ୍ଟିରେ କିଛି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ମନର ଅଭିମାନରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବିଯାଏ। ସେ କେବଳ ତୁମ ପୁଅ ନୁହେଁ, ହେ ଶୁଭଦାୟିନୀ; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ପିତା, ମାତା ଓ ଶାସକ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଚଳାଚଳ, ସ୍ଥିର, ବଡ଼, ଛୋଟ—ଅଚ୍ୟୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅଛି, ସେଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା। ଏପରି ଭାବେ ଉଦ୍ଧବ ଓ ନନ୍ଦଙ୍କର କଥା ଚାଲିଥିଲା, ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଗୃହଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦଧି ବିଲାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ହାତର ଚଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡର ମାଳା ଚମକୁଥିଲା; ରସ୍ସା ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ କଟି, ଅଂଶ, ହାର ଓ କଣସୁତା ହଲୁଚୁଲ କରୁଥିଲା; ଗୋଲାପି କୁମ୍କୁମରେ ମୁହଁ ରଙ୍ଗି ଚାମକୁଥିଲା। ବ୍ରଜର ଏହି ମହିଳାମାନେ କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଯାଉଥିଲା; ଦଧି ବିଲାଇବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏହି ଗୀତ ସମସ୍ତ ଦିଗର ଅଶୁଭତା ଦୂର କରୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଏକ ସୁନା ପାଳକୀ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ—‘ଏହି ପାଳକୀ କାହାର?’ ‘ଅକୃର ଆସିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, ଯେଉଁଠାରେ କଂସଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି, କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଗଲେ?’ ‘ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କ’ଣ ପରିହାର କରିବେ?’ ଏମିତି ଗୋପୀମାନେ କଥା ହେଉଥିଲେ, ଉଦ୍ଧବ ସକାଳ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସେଷ କରି ଆସିଲେ। ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ତାଜା କମଳ ନୟନ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, କମଳମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା, ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କମଳ ପରି ମୁହଁ, ଚମକୁଥିବା କଣସୁତା ସହିତ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ତୁମେ ଯଦୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ସେବକ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାରେ ପଠାଯାଇଛ। ନଚେତ୍, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର କୌଣସି ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ; ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ବନ୍ଧନ ବଡ଼ ଦୁର୍ଲଭ, ଏହି ବନ୍ଧନକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥାଏ, ମିତ୍ରତା ରହେ; ପୁରୁଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ଫୁଲ ପରି। ଦରିଦ୍ରକୁ ବେଶ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଶିକ୍ଷା ମିଳିଗଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲେ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଭୋଜନ ହେଲେ ଅତିଥି ଘର ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ମୃଗ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଏମିତି ଗୋପୀମାନେ, ଯାଙ୍କର ମନ, ଶରୀର, ଓ ଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲଗିଥିଲା, ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକିକ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚମତ୍କାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଇ, ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ଓ ଯୁବାବସ୍ଥାର କଳା କାହାଣୀ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକାକୁ ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ସହ ଏକତା ଭାବି, ଏହି ମଧୁମକ୍ଷିକାକୁ ପ୍ରିୟଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ଦୂତିଣୀ ଭାବି କଥା କହିଲେ— “ହେ ମଧୁମକ୍ଷିକା, ଧୂର୍ତ୍ତଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଚରଣରେ ଯିଓନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମାଳା, ତାଙ୍କ ଅଂଶର ଚନ୍ଦନରେ ଲିପ୍ତ, ତୁମ ମୁଛକୁ ରଙ୍ଗିଦେଇଛି। ମଧୁର ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସ୍ନେହ ତୁମେ ନେଉଛ। ଯଦୁସଭାରେ ତୁମେ ଉପହାସ ପାଇବ।