କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଓ କୌଶଳର କଥା ଗାଁରେ ପ୍ରତିଦିନ ଚର୍ଚ୍ଚିତ ହୁଏ। ସେ ଏକ ହାତରେ ତିନିଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଳଗଛକୁ ବଡ଼ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସାତ ଦିନ ଧରି ଗିରିଗୋବର୍ଧନକୁ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଖେଳକୁ ନିମିତ୍ତ କରି, ପ୍ରଲମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିଥିଲେ—ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ। ଏମିତି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ସ୍ମରଣ କରି, ନନ୍ଦ ମହାରାଜ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତି ଅପାର ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନିରବ ହୋଇ ବସିଯାଉଥିଲେ। ଯଶୋଦା ମାତା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ବିରତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅତିସ୍ନେହ ଦୁଧରେ ଅଞ୍ଚଳ ଭିଜିଯାଉଥିଲା। ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କର ଏହି ଅପୂର୍ବ କୃଷ୍ଣ-ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାନୁଭାବ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ପୁଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମର ଚିତ୍ତ ଏଭଳି ନାରାୟଣ ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ। ଏହି ଦୁଇଁ—ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ—ବିଶ୍ୱର ବୀଜ ଓ ଯୋନି, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଦିଶ୍ୱର, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ୱାମିତ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ ଆଧାର। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ସେ ତୁରନ୍ତ କର୍ମର ଖଣ୍ଡନ କରନ୍ତି ଓ ପରମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତର କାରଣ, ଏ ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ; ତୁମେ ଯେଉଁପରି ସ୍ନେହ ଦେଉଛ, ତାଠାରୁ ବଡ଼ ଧନ୍ୟତା କ’ଣ ଅଛି? ଶୀଘ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ବ୍ରଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କୃଷ୍ଣ ମଥୁରାର ମଞ୍ଚରେ କଂସ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, କୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣିଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ। ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଶୀଘ୍ର ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିପାରିବେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଆକାଶର ଆଲୋକ ପରି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଅପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଉଚ୍ଚ, କେହି ନୀଚ, କେହି ସମ, କେହି ବିପରୀତ ନୁହେଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର କେହି ମା, ବାପା, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସନ୍ତାନ, ନିଜ କିମ୍ବା ପର, ଶରୀର କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ସେ ଲୀଳାରେ ଧର୍ମଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣକୁ ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମୂହ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ କିଛି ଘୁରୁଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଭାବିଯାଏ। ସେ କେବଳ ତୁମର ପୁଅ ନୁହେଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ବାପା, ମା, ଏବଂ ଶାସକ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ; ଚଳିତ କି ଅଚଳ, ବଡ଼ କି ଛୋଟ—ଅବ୍ୟୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ମূল୍ୟବାନ ନୁହେଁ; ସେଁଠାରେ ସବୁକିଛି, ସେଁଠାରେ ପରମାତ୍ମା। ଏପରି କଥା କହିବା ସହିତ, ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି ଦୀପ ପରୀକ୍ଷା କରି, ଗୃହଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦହି ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର କଂକଣ, ମାଳା, ନିତମ୍ବ, ସ୍ନେହ ଓ ଶ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ଛାତି, ଗଳାର ମାଳା, ଗଲାର ଦାମ୍ର, ମୁଖରେ କୁଙ୍କୁମର ଚିହ୍ନ, ସମସ୍ତେ ଅପୂର୍ବ ଅଳଙ୍କାରରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଗୋପୀମାନେ ଦହି ମଥିବା ସ୍ୱରରେ କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୀତ ଗାଇଲେ, ଯାହା ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ଧରୁ ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ। ଏବେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଚାରିଲେ—ଏହି ରଥ କାହାର? କ’ଣ ଏହା ଅକୃରର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଏ କଂସଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛି, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଗଲା? ତାଙ୍କର କଥା ଚାଲିଥିଲା, “ସେ କ’ଣ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କ’ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ?” ଏହି ସମୟରେ, ପୂର୍ବାହ୍ନ ବିଧି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଉଦ୍ଧବ ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହଚର ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ତାଜା କମଳ ନୟନ, ପିତାମ୍ବର, କମଳ ମାଳା, ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ କମଳ ପରି ମୁଖ, ଚମତ୍କାର କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ଆପଣ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ସହଚର, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ କାମ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ କିଛି ଅନ୍ୟ କାରଣ ଚିନ୍ତା କରିପାରୁ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁତାର ବନ୍ଧନ ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର, ଏହି ଉପେକ୍ଷା ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ କାମ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରହିଥାଏ; ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ, ମଧୁମକୁ ଫୁଲ, ଏହିପରି। ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରେ, ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ଛାଡ଼େ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଲେ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼େ, ଭୋଜନ ଶେଷ ହେଲେ ଅତିଥି ଘର ଛାଡ଼େ, ଜଙ୍ଗଲ ପୁଡ଼ିଗଲେ ମୃଗ ଛାଡ଼େ, ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏପରି, ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଶରୀର, ମନ, ଓ ଭାଷାରେ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲୀନ, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱ ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ କରି ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଗାଇ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁ ଓ ଯୌବନ ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରି ଅଶ୍ରୁ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଗୋପୀମାନେ ଜଣେ ମଧୁମକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନେ କୃଷ୍ଣ ସହ ମିଳନ ଭାବନା ଆସିଲା, ଏବଂ ସେ ମଧୁମକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତ ଭାବେ ଭାବି କହିଲେ—“ଏ ମଧୁମକ, ଠକେଇବାର ମାନ୍ୟଙ୍କ ସାଥୀ, ମୋର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କ ପାଦ ଛୁଅନି।