ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଘରେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ଆଗମନ ପରେ, ସେଠାରେ ବସିଥିବା ଗୋପା-ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ତେବେ କେହି କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାବୁଛି, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ–ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ–ଏଠାକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ କୌଣସି ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ଗର୍ଗ ମୁନି କହିଥିଲେ।” ସେମାନେ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ କିପରି କୃଷ୍ଣ କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ପରି ଥିଲା, ତାଙ୍କ ସହ ବଡ଼ ବଡ଼ ମଲ୍ଲମାନେ ଓ ହାତୀମାନେ–ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେ ସିଂହ ପରି ସହଜରେ ଦଳିଦେଇଥିଲେ। ସେ ତିନିଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଳଗଛକୁ ଏକହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ, ସପ୍ତଦିନ ଧରି ଗିରିଗୋବର୍ଧନକୁ ଉଠାଇଥିଲେ। ପ୍ରଲମ୍ଭ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବମାନେ–ଏମାନେ ଦେବାସୁରମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ଜିତିପାରିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଖେଳରେ ଏଠି ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି କରି, କୃଷ୍ଣରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ନନ୍ଦ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲେ, ପ୍ରେମର ବେଳେଇ ତଳେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ଯଶୋଦା କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଳ୍ୟାଣକର୍ମ ଶୁଣି ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆସିଗଲା, ମମତାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଭିଜିଗଲା। ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଏହି ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ଦେଖି ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ କହିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଦମ୍ପତି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, କାରଣ ତୁମର ମନ ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିବିଡ଼ ଭାବେ ଲାଗିଛି। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ବୀଜ ଓ ଯୋନି, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି; ସମସ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁରାତନ ଶାସକ ଓ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ରୁ ଭିନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଲଗାଏ, ସେ କ୍ଷଣେ କର୍ମର ଭାଣ୍ଡାର କୁ ଦୂର କରିଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି–ତୁମେ ଏପରି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛ, ତେବେ ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଉପକାର କ’ଣ ଅଛି? ଅତି ଶୀଘ୍ରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ନାଥ, ଭୃଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କୃଷ୍ଣ ମଠ ମଝିରେ ସମସ୍ତ ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ଶତୃ କଂସକୁ ବଧ କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଯାହା ଆଶା କରିଥିଲ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେ ସେଥିରେ ପୂରଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଅଶୁଭ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିପାରିବେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକ ପରି। ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ କୌଣସି ଜଣେ ନ ଆତ୍ମୀୟ, ନ ଅନାତ୍ମୀୟ; ନ କୌଣସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନ ଅଧମ, ନ ସମ, ନ ଅସମ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେଙ୍କର କୌଣସି ମାତା, ପିତା, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ; ନ ସେ ନିଜ, ନ ଅନ୍ୟ, ନ ଦେହ, ନ ଜନ୍ମ ଅଛି। ଏହି ଜଗତର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେଙ୍କର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଲୀଳାବଶତଃ, ଧର୍ମଜନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହା ସହ ଖେଳି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଅଜନ୍ମା। ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଜଗତ ଘୂରୁଥିବା ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ମନର ଆଭାସରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟବାନ, ସେ କେବଳ ତୁମର ପୁଅ ନୁହେଁ; ଶ୍ରୀହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ପିତା, ମାତା ଓ ଶାସକ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ–ଅଚ୍ୟୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ସେଇ ସମସ୍ତ, ପରମାତ୍ମା। ଏପରି କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ ରାତି କେତେ ବିତିଗଲା, ନନ୍ଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଘର ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଦହି ମଠାରେ ଚାଲିଲେ। ବାହୁ ବା ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, କଣ୍ଠମାଳା ପିନ୍ଧି, ରସୀ ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ନିତମ୍ଭ, ସ୍ଥନ, ମାଳା, ଲୋକ ଓ ଦୁଇ କଣ୍ ହଲୁଚୁଲି ଥିଲା; ଗାଲ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୁହଁରେ କୁଙ୍କୁମ ରଙ୍ଗ ଲାଗିଥିଲା। ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଗାଇ ଚର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଗାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା, ଏହା ଦିଗ୍ବଳୟର ସମସ୍ତ ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି ପଚାରିଲେ, “ଏହା କାହାର?” “ଏ ଅକ୍ରୂର ଆସିଛି କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲୋକ, ଯିଏ କଂସଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲା?” “ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କ’ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ?” ଏପରି ଗୋପୀମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ ତାଙ୍କ ପ୍ରାତଃକାଳିନ କୃତ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ–ଦୀର୍ଘବାହୁ, ତାଜା କମଳ ନୟନ, ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, କମଳମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ମୁହଁ କମଳ ପରି ଖିଲିଛି, କଣ୍ ଅଳଙ୍କାର ଚମକୁଛି। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଜାଣିଛୁ, ତୁମେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ସେବକ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରଭୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ମନେ ପକାଇବାର କୌଣସି କାରଣ ଆମେ ଭାବିପାରୁନାହିଁ; ପ୍ରେମର ବନ୍ଧନ ସାଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” “ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ହୁଏ, ସେ କାମ ଥିଲେଯେଉଁଠିକି ବନ୍ଧନ ରହିଥାଏ, ପୁରୁଷ-ନାରୀମାନେ ଯେପରି, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷିକା ଫୁଲ ସହିତ। ଧନହୀନଙ୍କୁ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଶିକ୍ଷା ହେଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣା ପାଇଲେ ପୁରୋହିତ ଚାଲିଯାନ୍ତି।