ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ମନ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନ ରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ନଦୀ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖେଳ ମନେ ପକାଇ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ନନ୍ଦ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ, “ମୋ ମନେ ହୁଏ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗର୍ଗ ଋଷି କହିଥିଲେ।” ସେଉଁଠି କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମାନ, ତାଙ୍କ ଦୂର୍ଦ୍ଦମ ପହଳାଁ ଓ ହାତୀକୁ କୃଷ୍ଣ ସିଂହ ଭଳି ସହଜରେ ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ତିନିଟି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଳଗଛକୁ ଏକ ହାତରେ ଭଙ୍ଗ କରି, ସପ୍ତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡକୁ ଉଠାଇ ରଖିଥିଲେ। ପ୍ରଳମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକାଦି ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖେଳାକୁ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତେ ବିନାଶ ହେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ପୁନଃପୁନଃ ମନେ କରୁଥିବା ନନ୍ଦ, କୃଷ୍ଣପ୍ରେମରେ ଅତି ଭାବୁକ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲା। ଯଶୋଦା, ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ମମତାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଓ ଅକ୍ଷି ଭିଜିଯାଇଲା। ଏପରି ଅତିଶୟ କୃଷ୍ଣପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦମ୍ପତି, ତୁମେ ସଂସାରରେ ସବୁଠାରୁ ପୂଜ୍ୟ, କାରଣ ତୁମ ମନ ଏପରି ଭାବେ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଗୁରୁ, ଉପରେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଅଟଳ। ବଳରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ ଓ ମୂଳ, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସେମାନେ ଆଦି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଧାମ, ସମସ୍ତ ରୁ ଅଲଗା। ଯେଉଁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମନ ଯାହା ଅପବିତ୍ର ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ଲଗିଯାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଦୂର କରି, ପ୍ରଭାସ୍ୱର ଓ ବ୍ରହ୍ମମୟ ହୋଇ, ପରମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏପରି ସମସ୍ତ କାରଣ ନାରାୟଣ, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରେ ତୁମେ ଏପରି ଭାବେ ହୃଦୟ ନିବେଶ କରିଛ, ଏଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ଶ୍ରେୟସ୍ ରହିଛି? ଶୀଘ୍ର ଏହି ଭୂମିରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଆସି, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କଂସ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ, ରଙ୍ଗଭୂମିରେ ବିନାଶ ପାଇଛି; କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ସେହି କଥା ପୂରଣ କରିବେ। ତେଣୁ ଶୋକ କରିବେ ନାହିଁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏଠାରେ ନିକଟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଥିବା ଆକାଶର ଆଲୋକ ସମାନ। ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ, କେହି ଅପ୍ରିୟ, କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେହି ଅଧମ, କେହି ସମ, କେହି ବିଷମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ମାତା, ପିତା, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେହ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ସେ କୌଣସି କର୍ମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ନାନା ପୁଣ୍ୟାପୁଣ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ; ତଥାପି ଲୀଳା ପାଇଁ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଗୁଣାତୀତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହି ତିନି ଭାବରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। ଯେପରି ମଧୁମାକୁ ଚାଲିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ କିଛି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆମେ ମନର ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତାଭାବରେ ମନେ କରୁଛୁ। ତେଣୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ କୃଷ୍ଣ କେବଳ ତୁମ ପୁଅ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ପିତା, ମାତା ଓ ଶାସକ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଚଳିତ କି ଅଚଳ, ବଡ କି ଛୋଟ, ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତିତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ସେହି ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ କିଛି। ଏପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ରାତି ଦେଇଯାଇଲା। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଗୃହଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦଧି ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଚୂଡ଼ା ଓ ମାଳା ରେ ଚମକ, ଦୋହାଁର ଜଣା, ଗଳାର ମାଳା, କାନର ଦୁଲା ହଲେ, ମୁଖ ଅଳତାରେ ରଙ୍ଗିତ। ଗୋପୀମାନେ ଜେତେବେଳେ କମଳନୟନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁନ୍ଗାନ କରୁଥିଲେ, ସେ ସ୍ବର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା; ଦଧିମଥିବା ସବ୍ଦ ସହିତ ଏହି ଗୀତ ଦିଗ ଦୁର୍ମତିକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ରଥ କାହାର?” କି ଏହି ଅକୃର ଆସିଛନ୍ତି, କି ଅନ୍ୟ କେହି, ଯେଉଁମାନେ କଂସଙ୍କ ଭାବ ପୂରଣ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ? ଏମିତି ଅଭିଯୋଗ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ଉଦ୍ଧବ ପୂର୍ବାହ୍ନ କୌଶଳ ଶେଷ କରି ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସখା ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦୀଘ୍ନ ବାହୁ, ନବ କମଳ ସଦୃଶ ନୟନ, ପୀତାମ୍ବର, କମଳମାଳା, ମୁଖ ମଧୁସୂଦନ ଫୁଲ ଭଳି, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ତୁମେ ଯଦୁପତିଙ୍କ ପରିଚାରକ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ଆସିଛ। ନହେଲେ, ଏଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନେପକାଇବାର ଆଉ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ନିଜ ଜନଙ୍କ ସ୍ନେହ ବନ୍ଧନକୁ ଛାଡିବା ସାଧୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର। ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କିଛି ଲାଭ କିମ୍ବା କାମନା ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଭ ରହେ; ପୁରୁଷ ନାରୀ ସହ, ମଧୁମାକୁ ଫୁଲ ସହ ଯେପରି। ଦରିଦ୍ରକୁ ବେଶ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଶକ୍ତିହୀନ ରାଜାକୁ ପ୍ରଜା, ଶିକ୍ଷା ଶେଷ ହେଲେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁକୁ, ଦକ୍ଷିଣା ମିଳିଲେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଯାଜକ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଫଳ ଶେଷ ହେଲେ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼େ, ଭୋଜନ ଶେଷ ହେଲେ ଅତିଥି ଘର ଛାଡ଼େ, ଅଗ୍ନି ଲଗିଲେ ମୃଗ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼େ, ଭୋଗ ଶେଷ ହେଲେ ପୁରୁଷ ନାରୀକୁ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ଶରୀର, ମନ, ବାଣୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୂତ ଉଦ୍ଧବ ଆସିଲେ।