ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ଲହରୀ ଉଠିଲା—‘କୃଷ୍ଣ ଆମେ, ତାଙ୍କ ମା, ବନ୍ଧୁ, ଗୋପ, ଗାଁ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଲୋକ, ଗାଈ, ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ପହାଡ଼କୁ ଏପରି ମନେ କରୁଛି କି?’ ତାଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ୍ର ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଶା ଚାଲିଲା—‘ଗୋବିନ୍ଦ କି ଆମ ପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏକଥର ମେଳିବେ? ଆମେ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ, ନାକ ଓ ହସୁଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିପାରିବା?’ ସେମାନେ ମନେ କରିଲେ, କିପରି କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନି, ଝଡ଼, ବର୍ଷା, ଉଗ୍ର ବଳଦ, ସାପ ଓ ଅପାର ଭୟରୁ—ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ—ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶୂର କାର୍ଯ୍ୟ, ଚପଳ ଦୃଷ୍ଟି, ହସ ଓ ମିଠା କଥା ମନେ ପକାଇଲେ, ତାପରି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଥିଳ ହେଇଯାଉଥିଲା। ମନ ଭାବରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅଳଙ୍କୃତ ନଦୀ, ପହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଲଗି ମନ ଲଗିଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ। ନନ୍ଦ ଭାବିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ, ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ, ଯେପରି ଗର୍ଗ ମୁନି କହିଥିଲେ। କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ମଲ୍ଲ, ହାତୀର ମାଲିକ—ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟରେ ସରଳତାରେ ନଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ, ଏକ ସିଂହ ପରି। କୃଷ୍ଣ ଏକ ହାତରେ ତିନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଳଗଛକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ରଖିଥିଲେ। ପ୍ରଲମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେମନ୍ମାନେ—ଏହି ଦେବ ଓ ଦାନବ ଜୟୀ ଦେମନ୍ମାନେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଖେଳରେ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇ, ନନ୍ଦ ଆବେଗରେ ଭରି ଗଲେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ସେ ଶ୍ରେୟସ୍ପ୍ରାପ୍ତ ଅନୁଭୂତିରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲେ। ଯଶୋଦା, ପୁଅର କଥା ଶୁଣି, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଗଲେ, ମମତାରେ ମାଂସପିଣ୍ଡ ଭିଜିଗଲା। ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ତୁମର ମନ ଏପରି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ, ଉପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୂଳ ଓ ଗର୍ଭ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନ୍ୟର ପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିୟନ୍ତା, ସମସ୍ତ ରୁପରୁ ଅଲଗା। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏକ ମୂଢ଼ ମନ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣିକ ଭାବରେ ଯେଉଁଠି ଲଗିଯାଏ, ସେ କର୍ମର ଭାଣ୍ଡାରକୁ ସହଜରେ ଅପସାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପରି, ସେ ପରମ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତର କାରଣ, ଜନମ ନେଇଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାଙ୍କରେ ଏପରି ମନ ଲଗାଇଛ; ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଅପେକ୍ଷା କର, ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାଥ, ଶୀଘ୍ର ଭ୍ରଜକୁ ଆସି, ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। ଅଖାଡ଼ରେ କଂସକୁ ନିହତ କରି, କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ ସଂକଳ୍ପ କରିଥିଲେ, ସେ ସେଥିରେ ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରିବେ। ଦୁଃଖ କରନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଜନ; କୃଷ୍ଣ ନିକଟରେ ଦେଖିବେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନ୍ୟର ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି, ଆକାଶର ଆଲୋକ ପରି। ସେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରକୃତିରେ ବସିଛନ୍ତି, କୌଣସି ପ୍ରିୟ, ଅପ୍ରିୟ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ, ସମ, ଅସମ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। ତାଙ୍କର କୌଣସି ମା, ବାପା, ଜନ୍ମ, ଶରୀର, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନାହିଁ; ତଥାପି ଲୀଳା ପାଇଁ ଧର୍ମିକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ସେ ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହା ସହ ଖେଳ କରି, ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାଳନ, ନାଶ କରନ୍ତି, ଜନ୍ମ ନ ନେଇ। ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଆନ୍ଦୋଳିତ ଦେଖାଯାଏ, ଏପରି ମନର ଭାବରେ ଆତ୍ମା କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ମନେ ପକାଯାଏ। ତେଣୁ, ତାଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ବାପା, ମା ଓ ନିୟନ୍ତା। ଯେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଗତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଅଚଳ, ଚଳ, ବଡ଼, ଛୋଟ—ଅଚ୍ୟୁତର ଏକା ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଛଡ଼ା, କିଛି ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ ଏକା ପରମାତ୍ମା। ଏପରି କଥା କହି, ରାତି ନନ୍ଦ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠିଗଲା। ଗୋପିମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଗୃହ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଦହି ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବିଧିବତ୍ ଚୂଡ଼ା, ମାଳା, ଅଳଙ୍କାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦହି ମଥୁଥିବା ରସି ଟାଣି, ତାଙ୍କର କଟି, ଉର, ହାର, କଣ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ମୁହଁ ଲାଲ କୁମ୍କୁମରେ ଶୋଭିତ। ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନେ କରି କୀର୍ତ୍ତନ କରିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଲା; ଦହି ମଥିବା ଧ୍ୱନି ସହିତ ଏହି ଗୀତ ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁର ଅଶୁଭ ଦୂର କରିଦେଲା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ପ୍ରଭୁ ଦେଖାଦେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ଏହି ରଥ କାହାର?’ ‘ଅକୃରା ଆସିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା କଂସଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ, ପଦ୍ମନୟନ, ମଥୁରାକୁ ନିଯାଇଥିଲେ?’ ‘ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କି ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ କରିବେ?’ ଏପରି ଗୋପିମାନେ କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ, ପ୍ରଭାତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି, ଆସିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାଥୀ ଉଦ୍ଧବକୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୀର୍ଘ ଭୁଜ, ତାଜା ପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ, ପୀତବସନ, ପଦ୍ମ ମାଳା, ମୁହଁ ପଦ୍ମ ପରି, ମଣି କଣ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ‘ଆମେ ଜାଣିଛୁ, ତୁମେ ଯଦୁନାଥଙ୍କ ସେବକ, ତାଙ୍କ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ।’ ‘ଅନ୍ୟଥା, ଏଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନେ କରିବାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ନିଜ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ପ୍ରେମ ବନ୍ଧନ ସାଧୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଅସମ୍ଭବ।’ ‘ଅନ୍ୟ ମାନେ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଯାଏପରି, ମୁହଁ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି।’ ‘ବିଧବା ଚାରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଅଶକ୍ତ ରଜାକୁ ପ୍ରଜା ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଶିଷ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ନେଇ ଗୁରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ପୁରୋହିତ ଦକ୍ଷିଣା ନେଇ ଯାଆନ୍ତି।