ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ସେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଜନ ପ୍ରଦାନ କଲେ, ମୃଦୁଶଯ୍ୟାରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯିବା ପରେ ଚରଣ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଦର ସହିତ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ନନ୍ଦ ଜିଗ୍ୟାସା କଲେ—“ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଶୂରସୁତ କୃଷ୍ଣ କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସେ ପରିବାର ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ସୁସ୍ଥ ଓ ନିରାପଦ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ଆମ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଅଟୁଟ୍ ଅଛନ୍ତି କି?” ନନ୍ଦ କହିଲେ, “ସଉଭାଗ୍ୟବଶତଃ ମନ୍ଦବୃତ୍ତି କଂସ, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମିକ ଏବଂ ଯଦୁମାନେଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତାରେ ନିଜେ ନିଜେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । କୃଷ୍ଣ କି ଆମକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି? ସେ ତାଙ୍କ ଜନନୀ, ବନ୍ଧୁମାନେ, ଗୋପମାନେ, ଗାଁ, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନ, ଗାୟମାନେ, ଭୃନ୍ଦାବନ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି?” “ଗୋବିନ୍ଦ କି ଏକଥର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଫେରିବେ? ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ମୁହଁ, ସୁନ୍ଦର ନାକ ଓ ହସିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବା । ଅଗ୍ନି, ବଜ୍ରପାତ, ବନ୍ୟା, ବନ୍ୟପଶୁ, ସର୍ପ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଯେପରି ଅପାର ଭୟରୁ ଆମକୁ କୃଷ୍ଣ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।” “କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଶୌର୍ୟ, ତାଙ୍କର ଚାହା, ହାସି, ଓ ମଧୁର କଥା ମନେ ପକିଲେ ଆମର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ । ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ରହିଥିବା ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ ଆମ ମନ ସେଠିଏ ଲଗି ରହିଯାଏ । ଗର୍ଗ ମୁନି କହିଥିଲେ, ମୋ ମନେ ହୁଏ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ମହା କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ ।” “କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମାନ, ସେ, ତାଙ୍କର ମଲ୍ଲ ଓ ହସ୍ତୀମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ସିଂହ ସମାନ ସହଜରେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ । ତିନି ଦୃଢ଼ ତାଳଗଛକୁ ଏକହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଧରିରହିଲେ । ପ୍ରଲମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବାସୁରଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖେଳରେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ।” ଏପରି ଭାବେ ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଅନେକଥର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନେ କରି, ଭାବବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ନିରବ ହେଲେ, ପ୍ରେମ ସ୍ନାନରେ ଭିଜିଗଲେ । ଯଶୋଦା ମାତା ତାଙ୍କ ପୁଅର କାହାଣୀ ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ଭରିଗଲା, ମାମତାରେ ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ଭିଜିଯାଏ । ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ହୋଇ, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହାନୁଭାବ, ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଶରୀରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ତୁମର ମନ ସର୍ବଶିକ୍ଷକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଲଗିଛି । ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ, ସଂସାରର ମୂଳ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷକ ଓ ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଠାରୁ ଅଲଗା । ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମନ ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର କର୍ମ ନାଶ କରି, ପରମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ।” “ସମସ୍ତ ଦେବମାନେଙ୍କ ମୂଳ କାରଣ ନାରାୟଣ, ଜିଏ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଯେତେ ଗଭୀର ଭାବରେ ତୁମେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛ, ତୁମ ପାଇଁ ତା’ଠାରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ ଅଛି? ଶୀଘ୍ର ଏ ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ନାଥ, ବ୍ରଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେବେ । କଂସଙ୍କୁ ମାରିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପୂରଣ କରିବେ । ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିନାହାନ୍ତୁ, ଶୀଘ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିପାରିବେ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବରେ ବସିଛନ୍ତି ।” “ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ନ ଭଲ, ନ ମନ୍ଦ, ନ ସମ, ନ ବିସମ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି । ସେଠି ମାତା, ପିତା, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର କିଛି ନାହିଁ; ନ ନିଜ, ନ ପର, ନ ଦେହ, ନ ଜନ୍ମ । ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ନାହିଁ, ତଥାପି ଲୀଳା ପାଇଁ ଧର୍ମିକଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି । ଗୁଣାତୀତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ନିଜେ ଅଜନ୍ମା ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି ।” “ମଧୁମକ୍ଷୀର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଜଗତ ଘୂରୁଛି ବୋଲି ଲାଗେ, ଏହି ଭାବେ ମନର ଅଭିମାନରେ ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବିଯାଏ । ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ତୁମ ପୁଅ ମାତ୍ର ନୁହେଁ; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ପିତା, ମାତା, ସେ ନିୟନ୍ତା । ଯାହାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଚଳ, ଅଚଳ, ଛୋଟ ବଡ଼—ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ସେଠିଏ ସମସ୍ତ, ପରମାତ୍ମା ।” ଏପରି ଆଲୋଚନା କରୁଥିବାବେଳେ ରାତି କଟିଗଲା । ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଦେଖି, ଗୃହଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦହି ମଥିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ସେମାନେ ବାହୁଡ଼ି ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଦହି ମଥିବା ସମୟରେ କଟି, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଅଂଗ, ହାର, ଝୁମକା ଓ ଗାଳ ରଙ୍ଗିନ କୁମ୍କୁମରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହେଇ ଦେଖାଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ସେମାନେ ପଦ୍ମନେତ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଯାଉଥିଲା, ଦହି ମଥିବା ଶବ୍ଦ ସହିତ ମିଶି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁ ଦୂର କରୁଥିଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଥ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏହା କାହାର?” କି ଅକୂର ଆସିଛନ୍ତି? ନାହିଁ କି, ଅନ୍ୟ କେହି କଂସଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯିଏ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମଥୁରାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲେ? ସେ ଆମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କି ତପ କରିବେ? ଏପରି କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ଉଦ୍ଧବ ନିଜ ପୂର୍ବାହ୍ନିକ କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି, ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ । କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରଜଙ୍କ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ତାଜା ପଦ୍ମନୟନ, ପୀତବାସ, ପଦ୍ମମାଳା, ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମମୁଖ, ଚମକୁଥିବା କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ—“ଆମେ ଜାଣୁଛୁ, ତୁମେ ଯଦୁପତିଙ୍କ ପରିଚାରକ, ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ତାଙ୍କର ମାତାପିତା ପାଇଁ କିଛି କରିବାକୁ ଆସିଛ । ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରଜକୁ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ସମ୍ପର୍କ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର ।