ଗୋକୁଳ ଗାଁ ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଗୋପାଳ ଅବସ୍ଥାନ ଥିଲା, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବିଧିବିଧାନ କରାଯାଉଥିଲା। ଗନ୍ଧ, ଦୀପ ଓ ମାଳାର ଶୋଭା ଭରିଥିଲା ସେଠି। ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା କୁଞ୍ଜଗୁଡ଼ିକ ଫୁଲି ଉଠିଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ମିଳି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ହଂସ, ବକ ଓ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ ଗାଁକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା। ଏହି ସୁନ୍ଦର ପରିବେଶରେ, ଏକ ଦିନ ଉଦ୍ଧବ ବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସଖା ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଦେଖି, ନନ୍ଦ ଭାବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଭରି ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ ବାସୁଦେବ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭକ୍ତି ଅଛି, ତାହିଁ ଭାବେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସେ ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଭୋଜନ ଦେଲେ, ମୃଦୁ ଶୟନ ପରିଚ୍ଛଦ ଉପରେ ବସାଇଲେ, ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଯିବା ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ତୁମେ କେମିତି ଅଛ? ପାଦ ଦବାଇ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସେବା କରିଲେ। ନନ୍ଦ ଭାବୁ ସନ୍ତୋଷ ଭରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମ ସ୍ନେହୀ ଶୂରପୁତ୍ର କେମିତି ଅଛନ୍ତି? ସେ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କର ମିତ୍ରତା ଅଟୁଟ ଅଛି କି?" ସେ କହିଲେ, "ଭାଗ୍ୟରେ, ଅସୁର କଂସ ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ ଯଦୁମାନେଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ସହଯୋଗୀ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି। କୃଷ୍ଣ ଆମେ, ତାଙ୍କର ମାଆ, ମିତ୍ର, ଗୋପ, ଗାଁ, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନ, ଗାଈ, ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ମନେ ପକାଇଥିବେ କି? ଗୋବିନ୍ଦ ଆଉ କେବେ ଆମ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବେ? ଆମେ ତାଙ୍କର ନାକ ଓ ହସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଚମତ୍କାର ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବା?" "ବନ୍ୟାଗ୍ନି, ବଜ୍ରପାତ, ବନ୍ୟା, ଦୁଷ୍ଟ ବଳଦ, ସର୍ପ, ଅପାର ଭୟ ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଆମେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଶୌର୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁ, ହାସି ଓ ମିଷ୍ଟି କଥା ମନେ ପକାଉଛୁ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଧୀର ହୋଇଯାଏ। ଆମର ମନ ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଅଳଙ୍କୃତ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ବନଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ ଲିନ ହୋଇଯାଏ। ମୋ ମନେ ହୁଏ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦେବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ, ଯେପରି ଗର୍ଗ ମୁନି କହିଥିଲେ।" "କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମାନ, ତାଙ୍କର ପହିଲା ବଳବାନ ମଲ୍ଲ ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ସିଘ୍ରେ ସଂହାର କରିଥିଲେ, ସିଂହ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେଖାଏ। ସେ ତିନି ମହା ତାଳଗଛକୁ ଏକ ହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ, ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ଧରିଥିଲେ। ପ୍ରଳମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକାଦି ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେ ଖେଳ କରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏଠି ନିହତ ହୋଇଥିଲେ।" ଏପରି ଭାବେ ନନ୍ଦ ଭାବୁ ପୁନିପୁନି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣମୟ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗ ଭାବରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସି ରହିଲେ। ଯଶୋଦା ମାଁ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଆଖିରେ ଲୁହ ଆଣିଲେ, ଶ୍ରୀମୟ ଶ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ଶୀର୍ଷ ଭିଜିଯାଏ। ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କର ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, କାରଣ ତୁମର ମନ ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଗୁରୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିବେଶିତ। ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ—ଏହି ଦୁଇଁଜଣ ସଂସାରର ମୂଳ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ବାମୀ। ଯେଉଁଜଣ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ମନକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଦ୍ରୁତ ତାଙ୍କର କର୍ମଫଳ ଦୂର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଉଳ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବେ ହୃଦୟରେ ବସାଇଛ, ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଢ଼ିକି ଗୁଣ କ’ଣ ଅଛି?" "ଅତି ଶୀଘ୍ରେ, ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କଂସଙ୍କୁ ମଠରାର ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ବିନାଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରିବେ। ଅତଏବ, ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ନିକଟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ନ ଦିୟ, କେହି ନ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ; କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେହି ଅଧମ, କେହି ସମ, କେହି ବିସମ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।" "ତାଙ୍କର ମା, ବାପା, ଭାର୍ୟା, ସନ୍ତାନ, ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଦେହ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକର ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କର କିଛି କର୍ମ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଲୀଳାବଶତଃ ସେ ଧର୍ମପାଳନ ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ତିନି ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଶୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି।" "ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭୂମିକୁ ଗୁମୁଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ଆସି ଆତ୍ମାକୁ କର୍ତ୍ତା ବୋଧ କରାଯାଏ। ତେଣୁ, ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତିନି କେବଳ ତୁମର ପୁଅ ନୁହଁନ୍ତି; ହରି ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ, ଆତ୍ମା, ବାପା, ମାଁ ଓ ଶାସକ।" "ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ, ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ; ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳ, ବଡ଼ କିମ୍ବା ଛୋଟ—ଅବ୍ୟୟ ସତ୍ତା ଛଡ଼ି, କିଛି ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ, ପରମାତ୍ମା।" ଏପରି ଆଲୋଚନା କରିବା ସମୟରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଲା। ଗୋପୀମାନେ ଉଠି, ଦୀପ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ, ଗୃହଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଦଧି ମଥିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ଓ ମାଳାର ଶୋଭା, ରସ୍ସି ଟାଣିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର କଟି, ଶୀର୍ଷ, ହାର, କୁଣ୍ଡଳ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ଗାଲ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୁହଁ ରକ୍ତ କୁମ୍କୁମରେ ଶୋଭିତ।