ବ୍ରଜଧାମର ଗାଁ ଭିତରେ, ସକଳ ଦିଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦମାନେ ଘୋଷ ଉପରେ ଘୋଷ କରୁଥିଲେ, ଗାଈମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ନେବା ପାଇଁ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲେ। ଦୂଧରେ ଭରିଥିବା ମାଆଁ ଗାଈଙ୍କ ଦେଖି ଛୁଆଁ ଗାଈମାନେ ଦୌଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପୂରା ଅଞ୍ଚଳ ଗଞ୍ଜାଇଯାଉଥିଲା। ଏଠାଉଁ ଅଠାଉଁ ଧଳା ଛୁଆଁ ଗାଈମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଲାଫିଥିଲେ, ଦୂଧ ଦୋହାର ଶବ୍ଦ ଓ ବାଂଶୀର ଧୁନି ସାରା ଗାଁକୁ ମଧୁର କରିଥିଲା। ସେଠାରେ, ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ ଗୋପୀମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ଏକାଠି ହେଇ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କାର୍ଯ୍ୟଗାଥା ଗାଇ ଗାଁକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୋପଗ୍ରାମଟି ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବଜ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଧୂପ, ଦୀପ, ମାଳା ଓ ଅନେକ ଉତ୍ସବୀୟ ଆଚାରରେ ଭରିଥିଲା। ସେଠି ଚାରିପାଖରେ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା କୁଞ୍ଜବନ ଫୁଲିଉଠିଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିଲା, ହଂସ, ବକ ଓ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅଧିକ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟରେ, ନନ୍ଦ ମହାରାଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖା ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ସହିତ ଭେଟି, ପ୍ରେମରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭାସୁଦେବଙ୍କ ପ୍ରତି ଥିବା ଭକ୍ତି ଓ ଆଦରରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭୋଜନ ଖୁଆଇ, ନରମ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେବା ପରେ, ନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ଖେମ ଖବର ନେଲେ, ପାଦ ମାସାଜ ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କଲେ। ନନ୍ଦ ଭାବଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମ ସ୍ନେହୀ, ଶୂରଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ ଓ ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖେ ଅଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ କି? ସେ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଟୁଟ ମିତ୍ରତା ରଖିଛନ୍ତି କି?” “ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଦୁଷ୍ଟ କଂସ, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଂଶୀୟ ଯଦୁମାନେଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିଲା, ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ନାଶ ପାଇଛନ୍ତି।” “କୃଷ୍ଣ କି ଆମକୁ, ତାଙ୍କ ମାଆଁକୁ, ସଖାମାନେ, ଗୋପ, ଗାଁ, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନ, ଗାଈ, ବୃନ୍ଦାବନ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ମନେ ରଖନ୍ତି କି? ଗୋବିନ୍ଦ କି ଆଉ ଏକଥର ତାଙ୍କ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଫେରିବେ? ତେବେ ଆମେ ସେ ମୁହଁକୁ ଦେଖିପାରିବା, ଯାହାର ନାକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଚକ୍ଷୁ ହସ୍ତିତ ଓ ମୁଁହ ହସୁଥିବା।” “ଅଗ୍ନିଜ୍ବାଳା, ବାତ୍ୟା, ବର୍ଷା, ବନ୍ୟା ପଶୁ, ସାପ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ବିପଦରୁ—ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ—କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୂରତା, ଚଞ୍ଚଳ ଚାହାଁ, ହସି, ଆଲାପ ମନେପକାଉଥିବା ବେଳେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଆମ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ମନ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ଅରଣ୍ୟରେ ଏମିତି ଲଗିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖିଥିଲୁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏଠିକୁ କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ଗର୍ଗ ମୁନି କହିଥିଲେ।” “କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମାନ, ମଲ୍ଲମାନେ, ଏବଂ ହାତୀର ରାଜା—ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ନାଶ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ତିନିଟି ଦୃଢ଼ ତାଳଗଛକୁ ଏକ ହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ, ସାତ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼କୁ ଧରିଥିଲେ। ପ୍ରଲମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ—ଏହି ଦେବ-ଦାନବ ବିଜୟୀମାନେ—ଏଠି ଖେଳିବା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ଵଂସ ହୋଇଥିଲେ।” ଏପରି ଭାବରେ, ନନ୍ଦ ମହାରାଜ ଅନେକଥର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନେ କରି, ତାଙ୍କ ମନ ପ୍ରେମରେ ଭିଜିଯାଇ, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବିରହ ଭାବରେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଗଲେ। ଯଶୋଦା, ପୁଅର କୃତ୍ୟଗାଥା ଶୁଣି, ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଯାଉଥିଲେ, ମାତୃସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ଭିଜିଯାଉଥିଲା। ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କ ଏପରି ଅପୂର୍ବ କୃଷ୍ଣପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କାରଣ ତୁମର ମନ ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷକ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିବେଶିତ। ଏହି ଦୁଇଁଜଣ—ରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ—ବିଶ୍ୱର ବୀଜ ଓ ଯୋନି, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତିର ଅଧିପତି, ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଏକ ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ନିବେଶିଲେ, ସେ ତାହାର କର୍ମଫଳ ସଘ୍ରାହକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଦୀପ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମମୟ ହୋଇ, ଉଚ୍ଚତମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି—ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ଏପରି ଭାବରେ ହୃଦୟ ନିବେଶିତ କରିଛ, ତୁମ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରିବ?” “ଅତି ଶୀଘ୍ରେ, ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ନାଥ, ବ୍ରଜକୁ ଆସି ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। କୃଷ୍ଣ ମଝିରେ କଂସ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଦିନ ତୁମେ ଯାହା ଆଶା କରିଥିଲ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହା ପୂରଣ କରିବେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଏକାଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ, ଆକାଶର ଆଲୋକ ସମାନ, ବସିଛନ୍ତି।” “ଯିଏ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ, କେହି ଅପ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେହି ଅଧମ, କେହି ସମ, କେହି ଅସମ ନୁହଁନ୍ତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ସେଙ୍କର କେହି ମାଆଁ, ବାପା, ଜନାନୀ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନାହିଁ; କେହି ନିଜ, କେହି ଅନ୍ୟ, କେହି ଦେହ, କେହି ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, ଯାହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ମିଶ୍ର ଉତ୍ସରେ ଅଛି; ତଥାପି, ଲୀଳା ପାଇଁ, ଧର୍ମିକମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ଗୁଣାତୀତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ରଜସ୍, ତମସ୍ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଖେଳିବା ମଧ୍ୟରେ, ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ନାଶ କରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଅଜନ୍ମା।