ଏହି ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ଦୂରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଗୋକୁଳର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟତମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମନୋବିକଳ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସେମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ସନ୍ଦେଶ ଓ ପୁନର୍ଆଗମନର ଆଶାରେ କଷ୍ଟକର ଭାବେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି । ଏମିତି କହି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ସମ୍ମାନ କରି, ଉଦ୍ଧବ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଢ଼ି ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋପଗ୍ରାମ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବାବେଳେ ଉଦ୍ଧବ ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ରଥ ଗୋବଢ଼ାମାନଙ୍କ ପାଦଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା । ସେଠାରେ ବଳିୟା ଷାଣ୍ଡମାନେ ଗାୟମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ନେବାକୁ ହୁଁକାରି ଲାଗିଥିଲେ, ଓ ଦୁଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାୟମାନଙ୍କ ଦେଖି ବଛ୍ଛାମାନେ ଚିତ୍କାର କରି ମାଆ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ । ଏଠାଏଠି ଧଳା ବଛ୍ଛାମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ଦୁଧ ଦୋହାର ଶବ୍ଦ ଓ ବାଂଶୀର ଧୁନି ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିଲା । ସେଠାରେ ଶୁଭ୍ର ଭୂଷିତ ଗୋପୀମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କାର୍ଯ୍ୟଗାଥା ଗାଇ ଗ୍ରାମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ । ସେହି ଗୋପଗ୍ରାମ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃ, ଦେବତା, ଧୂପ, ଦୀପ, ମାଳା ଓ ଅନେକ ପୂଜାନୁଷ୍ଠାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା । ଚାରିପାଖରେ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁଞ୍ଜ ମନୋହର ହୋଇ ଥିଲା, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୁହୁକାର ଓ ହଂସ, ବକ, ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପୋଖରୀ ରହିଥିଲା । ଉଦ୍ଧବ ଆସିଲେ, ନନ୍ଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାଥୀକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଏବଂ ବାସୁଦେବ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭକ୍ତି ଥିଲା, ସେପରି ଆଦର କଲେ । ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ମୃଦୁ ଶଯ୍ୟାରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେବା ପରେ, ଚରଣ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କରି, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ । ନନ୍ଦ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — "ଓ ଧନ୍ୟ, ଆମ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ଶୂରସୁତ କୃଷ୍ଣ କ୍ଷେମ ଅଛନ୍ତି ତୋ? ସେ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ଆମ ସାଙ୍ଗ ଉପରେ ଅଟୁଟ ମୈତ୍ରୀ ରଖିଛନ୍ତି କି?" "ସଉଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଧର୍ମାନୁରାଗୀ ଯଦୁମାନେଂକୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟ କଂସ ତାଙ୍କ ସହ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଛି । କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ, ତାଙ୍କ ମାଆ, ସାଙ୍ଗମାନେ, ଗୋପଗ୍ରାମ, ନିଜ ପ୍ରିୟଜନ, ଗାଈ, ବ୍ରିନ୍ଦାବନ ଓ ପାହାଡ଼କୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି?" "ଗୋବିନ୍ଦ ଆଉ ଥରେ ନିଜ ଜନମାନେଂକୁ ଦେଖିବାକୁ ଫେରିବେ କି? ତେବେ ଆମେ ସେ ଅପୂର୍ବ ହସ୍ମୁଖ ଚେହେରା, ସୁନ୍ଦର ନାସା, ହସୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରିବା ।" "ଅଗ୍ନି, ବାତ୍ୟା, ବର୍ଷା, କ୍ରୂର ବଳଦ, ସର୍ପ, ଅପାର ବିପଦ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରୁ ଆମକୁ କୃଷ୍ଣ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।" "ଆମେ ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବୀରତା, ଖେଳ, ହସ, ଉଚ୍ଚାରଣ ସ୍ମରଣ କରିଥାଉ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏ ।" "ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ରହିଥିବା ନଦୀ, ପାହାଡ଼, ବନ ଭିତରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଖେଳୁଥିବା ଦେଖିଥିଲୁ ।" "ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଗର୍ଗ ମୁନିଁଯେପରି କହିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏକ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ।" "କଂସ, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମ, ମଲ୍ଲ, ହାତୀପତି — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେ ସିଂହ ଯେପରି ପଶୁମାନେଂକୁ ମାରେ, ଏମିତି ସହଜରେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ ।" "ତିନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତାଳଗଛକୁ ଏକ ହାତରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ସାତ ଦିନ ଗିରିକୁ ଧାରିଥିଲେ ।" "ପ୍ରଳମ୍ବ, ଧେନୁକ, ଅରିଷ୍ଟ, ତ୍ରିଣାବର୍ତ୍ତ, ବକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କୁ ଜିତିଥିଲେ, ସେମାନେଂକୁ ଏଠି ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ନଶ୍ଟ କଲେ ।" ଏପରି ଭାବେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନେକଥର ସ୍ମରଣ କରି, ନନ୍ଦ ତାଙ୍କ ମନକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଇ, ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମୌନ ହୋଇ, ଅପାର ପ୍ରେମରେ ଉତ୍ସ୍ଵେଦିତ ହେଲେ । ଯଶୋଦା, ପୁଅଙ୍କ କାହାଣୀ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ତାଙ୍କ ଷଣ୍ଡ ଦୁଧେ ଭିଜିଗଲା । ନନ୍ଦ ଓ ଯଶୋଦାଙ୍କର ଏପରି ଅପାର ପ୍ରେମ ଦେଖି, ଉଦ୍ଧବ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ନନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ — "ଓ ମହାନ, ଏପରି ଭାବେ ନାରାୟଣ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ମନ ଲଗାଇ ରଖିଥିବା ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣମାନେ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସାର ଯୋଗ୍ୟ ।" "ଏହି ଦୁଇ — ବଳରାମ ଓ ମୁକୁନ୍ଦ — ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚର ବୀଜ ଓ ଯୋନି; ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି; ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶିକ୍ଷା ଓ ଶକ୍ତିର ନାୟକ, ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା ।" "ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ମଧ୍ୟ ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କର୍ମଫଳ ଦୂର କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ବ୍ରହ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଚ୍ଚତମ ପଥକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ।" "ସମସ୍ତ କାରଣ ନାରାୟଣ ଯିଏ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏଠାରୁ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଆଉ କ'ଣ ହେବ?" "ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରଜକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ ।" "କଂସଙ୍କୁ ମାରିବା ପରେ, ଯେଉଁ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଆପଣମାନେଂକୁ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବେ ।" "ଏହିଠାରେ ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଓ ଧନ୍ୟମୟ, ଆପଣମାନେ ଶୀଘ୍ର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିପାରିବେ । ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଆକାଶ ଭିତରେ ଆଲୋକ ପରି ।" "ଯିଏ ପ୍ରକୃତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ପ୍ରିୟ, କେହି ଅପ୍ରିୟ, କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେହି ଅଧମ, କେହି ସମ, କେହି ବିଷମ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି ।" "ତାଙ୍କର ମାତା, ପିତା, ଭାର୍ୟା, ପୁତ୍ର, ନିଜ, ପର, ଦେହ, ଜନ୍ମ କିଛି ନାହିଁ ।" "ସେ ଏହି ଜଗତର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି, ଯଦିଓ ଲୀଳା ପାଇଁ ଧର୍ମାତ୍ମାମାନେଂକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅବତାର ନେନ୍ତି ।" "ଗୁଣାତୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରି, ଏହା ସହିତ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି ।