କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ସନ୍ଦୀପନିଙ୍କ ନିକଟରେ ମାତ୍ର ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସମସ୍ତ କଳା ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଲୌକିକ ପ୍ରତିଭାକୁ ଦେଖି ଦ୍ୱିଜ ସନ୍ଦୀପନି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ କହିଲେ, “ମୋର ପୁଅ, ଯିଏ ପ୍ରଭାସ ତୀରରେ ସମୁଦ୍ରରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ସେଉଁଠିଁ ତାଙ୍କୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।” ଏହି ଅଭିଲାଷାକୁ ଶୁଣି, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ରଥରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରଭାସ ତୀରକୁ ଗଲେ। ସମୁଦ୍ର ତୀରରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଆଦର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଉପହାର ଆଣିଲା। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ହେ ସମୁଦ୍ର, ତୁମେ ଯିଏ ଏଠି ଏକ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗରେ ଗିଲା, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଦିଅ।” ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲା, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତାକୁ ନେଇନି। ଏଠି ଜଳମଧ୍ୟରେ ଶଂଖ ଆକାରରେ ବଡ଼ ଦାନବ ପଞ୍ଚଜନ ରହେ, ସେ ତାକୁ ନେଇଛି।” ଏହା ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ତୁରନ୍ତ ଜଳମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେହି ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପେଟରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦାନବର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶଂଖକୁ ନେଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ରଥରେ ବସି, ଯମର ପ୍ରିୟ ସମ୍ୟମନୀ ନଗରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଯାଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରସମୂହ ସହିତ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହାର ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଯମ ଧର୍ମରାଜା ଆସି, ଭକ୍ତି ଭରି ସମ୍ମାନ କଲେ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପେ ଲୀଳା କରୁଥିବା, ଆମ ପାଖରେ କ’ଣ ଆଜ୍ଞା ଅଛି?” କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ଏଠି ଆସିଛି, ମୋ ଆଦେଶରେ ତାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।” ଯମ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ,” ବୋଲି ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଣି, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ପରେ, ଏହି ଦାନ ଦେଖି ଗୁରୁ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପୂରଣ କରିଛ, ଏବେ ମୋର ପାଖରେ ଆଉ କିଛି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ। ଘରକୁ ଯାଅ, ବୀରମାନେ, ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ, ଏଉଁ ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମେ ଶିଖିଥିବା ବେଦ ତୁମ ସହ ରହୁ।” ଏଭଳି ଅନୁମତି ମିଳି, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ରଥରେ ବସି, ବଜ୍ର ମେଘ ଧ୍ୱନି ପରି ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ପରେ ହାରାଇଥିବା ଧନ ପୁଣି ମିଳିଥିବାର ଅନୁଭୂତି। ଏଠିରେ ଶିବ ତନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏହି ଚଉଷଠି କଳା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ଗାନ, ବାଦ୍ୟ ବଜା, ନୃତ୍ୟ, ନାଟକ, ଚିତ୍ର, ଶିଳ୍ପ କଟିଏ, ଅନ୍ନ ଓ ଫୁଲର ବିନ୍ୟାସ, ଶୟନ ଶୋଭା, ଦନ୍ତ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହ ଶୃଙ୍ଗାର, ମଣି ତଳ ଶୋଭା, ଶୟନ ବିନ୍ୟାସ, ଜଳବାଦ୍ୟ, ଜଳ ଛିଟା, ଅନେକ କଳା ମିଶ୍ରଣ, ମାଳା ଗଠନ, ମୁଣ୍ଡ ଶୃଙ୍ଗାର, ପୋଶାକ ତିଆରି, କଣ ଶୃଙ୍ଗାର, ଗନ୍ଧ ମିଶ୍ରଣ, ଗହନା ବିନ୍ୟାସ, ମାୟା କଳା, ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ, ହସ୍ତକଳା, ଶାକ ଓ ପିଠା ତିଆରି, ପାନୀୟ ଓ ମଦ ତିଆରି, ସୁଇ କାମ, ଡୋର ଖେଳ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ଶ୍ଲୋକ ଚୟନ, ଦୁରୁଚ୍ଚାରଣ, ପୁସ୍ତକ ପାଠ, ନାଟକ ଓ କଥା ଦେଖିବା, କବିତା ଧାରା ପୂରଣ, ଚଟାଇ ଓ ବେତ କାମ, ତନ୍ତୁ ଓ ବୁନାଇ, କାଠ କାମ, ବାସ୍ତୁ ବିଦ୍ୟା, ରୂପା ଓ ମଣି ପରୀକ୍ଷା, ଧାତୁ ବିଦ୍ୟା, ମଣିର ରଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନ, ଖନି ଜ୍ଞାନ, ଗଛର ଜୀବନ ଜ୍ଞାନ, ରାମ, କୁକୁଡ଼ି, ବଟେର ଯୁଦ୍ଧ ନିୟମ, ଟିଆ ଓ ଶାରିକାକୁ କଥା ଶିଖେଇବା, ପରିଷ୍କାର, କେଶ ଶୃଙ୍ଗାର, ଗୁପ୍ତ କୋଡ୍ ବାଚନ, ବିଦେଶ ଭାଷା ଅନୁକରଣ, ଅଞ୍ଚଳିକ ଭାଷା ଜ୍ଞାନ, ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଜ୍ଞାନ, ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି, ମାନ୍ତ୍ରିକ ଚିତ୍ର, ସାଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗେ ପାଠ, ମନରେ କବିତା ରଚନା, ବିଭିନ୍ନ କଳା କାମ, ଖେଳ, ଶବ୍ଦକୋଶ, ଛନ୍ଦ, ଅଲଙ୍କାର ଜ୍ଞାନ, ବସ୍ତ୍ର ଲୁଚାଇବା ଉପାୟ, ବିଶେଷ ଦାୟିଖେଳ, ଚୁମ୍ବକ ଖେଳ, ଶିଶୁ ଖେଳ, ବୈନୟିକୀ, ବୈଜୟିକୀ, ବୈତାଳିକୀ କଳା ଇତ୍ୟାଦି। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଉଦ୍ଧବ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରମୁଖ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଉପଦେଷ୍ଟା ଥିଲେ। ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା କୃଷ୍ଣ, ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ହାତ ଧରି କହିଲେ, “ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମେ ଭ୍ରଜକୁ ଯାଅ, ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଦୁଃଖରେ ଅଛିଥିବା ମୋର ପିତାମାତା ଓ ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ଦେଶ ଦିଅ, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କର। ଗୋପୀମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଲୋକଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୟଂ ରକ୍ଷା କରିବି।” “ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଗୋକୁଳର ନାରୀମାନେ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ମୋ ଫେରିବା ଆଶା ଓ ମୋ ସନ୍ଦେଶରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି।” ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ଉଦ୍ଧବ ଶିରୋଧାର୍ୟ କରି ତାଙ୍କ ରଥରେ ବସି ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଉଦ୍ଧବ ଭ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବଛାମାନେ ଘରକୁ ଫେରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ରଥ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦମାନେ ଗାଈମାନଙ୍କ ସହ ଦୌଡ଼ିବା ଏବଂ ବଛାମାନେ ଦୁଧ ଭରିଥିବା ମାଆଙ୍କୁ ଡାକିବା ଶବ୍ଦରେ ଆକାଶ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା। ସେଠାରେ ଧଳା ବଛାମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଦୁଧ ଦୋହାର ଶବ୍ଦ ଓ ବାଂଶୀର ସୁର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଗୋପୀମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଗାଇ ଗ୍ରାମକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅତିଥି, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପିତୃ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଧୂପ, ଦୀପ, ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଗୋପଗ୍ରାମ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଲର ଉଦ୍ୟାନ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୀତ, ହଂସ, ସାରସ, ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୋଖରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଉଦ୍ଧବ ଆସିଲେ, ନନ୍ଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଭାସୁଦେବ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭକ୍ତି ଥିଲା, ସେପରି ସମ୍ମାନ କଲେ। ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସୁକୋମଳ ଶଯ୍ୟାରେ ବସାଇ, ଥକାନି ଦୂର ହେଉ ପରେ ଚରଣ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟ ସେବା କରି, ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମ ବନ୍ଧୁ ଶୂରସୁତ କୃଷ୍ଣ କେମିତି ଅଛନ୍ତି?