ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁରୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଆଚରଣ ଦେଖି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ । ସେ ନିଜେ ଗୁରୁ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାହାର ଅଂଶ ଓ ଉପନିଷଦ୍ଗୁଡ଼ିକ ପଢ଼ାଇଲେ । ସେଉଁଥିରେ ଗୁପ୍ତ ଧନୁର୍ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ମାର୍ଗ, ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜଧର୍ମର ଛଅ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ । ସେ ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭକର୍ତ୍ତା, ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ବୁଝିଯାଉଥିଲେ । କେବଳ ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ କଳା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଇଗଲେ । ତାପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ପାଇଁ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ସେହି ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ପଚାରିଲେ । ଗୁରୁ ତାଙ୍କର ଅସାଧାରଣ ଓ ଦୈବୀ ମେଧା ଦେଖି, ଜାୟା ସହ ବିଚାର କରି, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଏହି ଇଚ୍ଛା କଲେ—ପ୍ରଭାସ ତୀରେ ବଡ଼ ସାଗରରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ପୁନର୍ବାପସ୍ଥାପନ କରି ଦେଉ । ସେ ଦୁଇ ଶୂରବୀର ଏହାକୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଚଳିଗଲେ; ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ରଥ ଉପରେ ବସି, ପ୍ରଭାସକୁ ପହଞ୍ଚି, ସାଗର କୂଳକୁ ଆସି, କିଛି କ୍ଷଣ ବସିଲେ । ସାଗର ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଆଦର ସହିତ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲା । ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ସାଗର, ଏଠାରେ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଗିଲା ଯେଉଁ ଗୁରୁପୁତ୍ର, ଛୋଟିଆ ପୁଅ, ତାକୁ ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଦେଇଦିଅ।” ସାଗର ଉତ୍ତର ଦେଲା, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନାହିଁ; ସାଗରରେ ଶଂଖ ଆକାରରେ ରହୁଥିବା ବଡ଼ ଦାନବ ପଞ୍ଚଜନ ତାକୁ ନେଇଯାଇଛି, ହେ କୃଷ୍ଣ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ତୁରନ୍ତ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଦେହରେ ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ନ ପାଇଲେ । ତାହାର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଶଂଖକୁ ନେଇ, ରଥକୁ ଫେରି ଆସି, ଯମର ପ୍ରିୟ ସମ୍ୟମନୀ ନଗରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି, ଜନାର୍ଦନ ତାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ । ଏହି ଶଂଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଧର୍ମରାଜ ଯମ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ । ଯମ ଦେବ, ଭକ୍ତି ଭରିତ ପୂଜା କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ହେ ଭଗବାନ୍, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପେ ଲୀଳା କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁ, ଆମ ସେବାରେ କ’ଣ ଆଦେଶ ଅଛି ?” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଫଳରେ ଏଠାରେ ଆଣାଯାଇଛି, ମୋ ଆଦେଶରେ ତାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ ।” ଯମ ଦେବ “ଏହିପରି ହେଉ” ବୋଲି, ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଆଣି, ଯଦୁମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଲେ । ତାପରେ ସେ ଦୁଇଁ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଲେ । ଗୁରୁ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେଇଛ; ଏବେ ମୋର କ’ଣ ଅଭିଲାଷା ରହିଛି ?” “ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ, ହେ ଶୂରବୀର, ତୁମର କୀର୍ତି ପବିତ୍ର ହେଉ; ଏଠା ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ବେଦ ଶିଖିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତୁମ ସହ ରହୁ ।” ଏହିପରି ଅନୁମତି ମିଳି, ସେମାନେ ରଥରେ ବସି, ବଜ୍ର ଘୋଷ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରି, ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ । ସମସ୍ତ ଜନ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ, ବହୁଦିନ ପରେ ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରିପାଇଥିବା ଭଳି ବଳରାମ ଓ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି । ଏଠି ଶିବ ତନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଚଉଷଠି କଳା ଅଛି—ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟ, ଚିତ୍ର, କଟିବା କଳା, ଅନ୍ନ ଓ ଫୁଲ ଶୋଭା, ଫୁଲ ଶୈୟା, ଦନ୍ତ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦେହ ଶୃଙ୍ଗାର, ମଣି ମଞ୍ଚ, ଶୟନ ତିଆରି, ଜଳବାଦ୍ୟ, ଜଳ ଖେଳ, ଯୁକ୍ତି କଳା, ମାଳାଗୁଁଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ଶୃଙ୍ଗାର, ପୋଷାକ ତିଆରି, କଣ ଶୃଙ୍ଗାର, ଗନ୍ଧ ମିଶାଇବା, ଆଭୂଷଣ ଯୋଜନା, ମାୟା ବିଦ୍ୟା, ମୁଷ୍ଟିକା କଳା, ହସ୍ତକଳା, ଶାକ ଓ ଅଟା ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମଦ, ସୁଇ କାମ, ଡୋରି କ୍ରୀଡ଼ା, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ଶ୍ଳୋକ ପାଠ, ତୁଳନା କଥା, ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା, ନାଟକ ଦେଖିବା, ଚିତ୍ର ଧାଡ଼ା ପୂରଣ, ଚଟାଇ ବନ୍ଧିବା, କାତି କାମ, କଠ କାମ, ଗୃହ ନିର୍ମାଣ, ରୂପା ଓ ମଣି ଚିହ୍ନିବା, ଧାତୁ ଜ୍ଞାନ, ମଣି ରଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନ, ଖନି ଜ୍ଞାନ, ଗଛ ଜୀବନ ଜ୍ଞାନ, ବେଳେଘୋଷ, ଚିରୁଇ ଓ ମୟୁର କଥା, ଶୁଚି କରିବା, କେଶ କଳା, ଗୁପ୍ତ ଭାଷା, ବିଦେଶୀ ଭାଷା ଅନୁକରଣ, ଦେଶଜ ଭାଷା ଜ୍ଞାନ, ଫୁଲ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭାଶୁଭ ଜାଣିବା, ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି, ମାନ୍ତ୍ରିକ ଚିତ୍ର, ସାମୁହିକ ପାଠ, ମନସା କବିତା, ବିଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ କଳା, ଖେଳ, ଶବ୍ଦକୋଶ ଓ ଛନ୍ଦ ଜ୍ଞାନ, ବସ୍ତ୍ର ଲୁଚେଇବା, ବିଶେଷ ଦ୍ୟୁତ କଳା, ଚୁମ୍ବକ କଳା, ଶିଶୁ ଖେଳ, ବୈନୟୀକୀ, ବୈଜୟୀକୀ, ବୈତାଳୀକୀ ଇତ୍ୟାଦି । ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ବୃଷ୍ଣିମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଧବ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ । ଏହି ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ଶରଣ ନେବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ହାତ ଧରି, ଭଲପାଇବା ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରବଳ ଦେଖି କହିଲେ— “ଉଦ୍ଧବ, ତୁମେ ଗୋପଗ୍ରାମ ବ୍ରଜକୁ ଯାଅ; ମୋର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ, ଏବଂ ମୋ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇ, ମୋ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଗୋପୀମାନେଙ୍କ ଶୋକ ଦୂର କର । ସେମାନେ ମନ, ପ୍ରାଣ ଓ ଶରୀର ସମସ୍ତ କିଛି ମୋତେ ଦେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରେମରେ ପ୍ରବଳ, ସମସ୍ତ ସାଧାରଣ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଏପରି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମୁଁ ସ୍ଥିର ରଖି ଦେଉଛି ।” “ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋକୁଳର ମହିଳାମାନେ ମୋ ବିଚ୍ଛେଦ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଗୋପୀମାନେ ମୋ ସନ୍ଦେଶ ଓ ଫେରିବା ଆଶାରେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ଜୀବନ ଧାରି ରଖିଛନ୍ତି ।” ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ଉଦ୍ଧବ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ଚାଲିଗଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ଛାଣି ତଳେ ଧୂଳିରେ ଲୁଚି, ଉଦ୍ଧବ ବ୍ରଜକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଚାରିପଟେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଷମାନେ ଗାଈମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାରେ ଗଜ୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ଛୋଟ ଛୋଟ ବଛା ମାଆଙ୍କୁ ଡାକୁଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ବଛାମାନେ ଧାଉଁଥିଲେ, ଦୁଧ ଦୋହାର ଶବ୍ଦ ଓ ବାଂଶୀର ଧ୍ୱନି ଅଟୁଟ ଥିଲା । ଗୋପୀମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ଶ୍ରୀବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କଥା ଗାଇ ଗାଁକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ ।