ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାୟକ ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିଖୁଟ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି, ସାଧାରଣ ମାନବ ଭଳି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭଗବାନ ଶିକ୍ଷା ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କାଶୀର ସନ୍ଦୀପନି ନାମକ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅବନ୍ତୀରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଶିଷ୍ୟ ଭଳି ନିୟମ ଓ ଅନୁଶାସନରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସମ୍ମାନ ଓ ସେବା କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିଖିଲେ, ଯେପରି ଗୁରୁ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସନ୍ଦୀପନି ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କ ଶାଖା, ଉପନିଷଦ ଓ ଗୁପ୍ତ ଧନୁର୍ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗ, ତର୍କ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ରାଜନୀତିର ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଶିଖେଇଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ଗୁରୁଙ୍କ ଏକ ଉଚ୍ଚାରଣରୁ ସବୁ କିଛି ତୁରନ୍ତ ବୁଝିଯାଉଥିଲେ। ମାତ୍ର ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କଳା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିଗମ କରି, ଏବେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। ଗୁରୁ ସନ୍ଦୀପନି ତାଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ପ୍ରତିଭା ଦେଖି, ଜନନୀ ସହ କଳାହା କରି, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ପ୍ରଭାସ ମହାସାଗରରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଏହି କଥାକୁ ମାନି, ତାଙ୍କ ବିରାଟ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରଭାସ ମହାସାଗର ତଟକୁ ଗଲେ। ସାଗର ସେମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ନେଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ହେ ସାଗର, ତୁମେ ଏଠାରେ ଯେ ତରଙ୍ଗରେ ତାଳି ଦେଇଥିବା ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଦେଖାଅ।” ସାଗର କହିଲା, “ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ନୁହଁଁ, ପଞ୍ଚଜନ ନାମକ ଦାନବ, ଯିଏ ଶଙ୍ଖ ଆକାରରେ ଏଠାରେ ବସେ, ସେ ତାକୁ ନେଇଯାଇଛି।” ଏହା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ତୁରନ୍ତ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେହି ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ୍ଦିରେ ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉପଜିଥିବା ଶଙ୍ଖକୁ ନେଇ, ପୁନଃ ରଥରେ ବସି, ଯମର ପ୍ରିୟ ସମ୍ୟମନୀ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଜନାର୍ଦନ ତାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ସହିତ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଆଟକି ରଖୁଥିବା ଯମ ଚେତନା ହେଲେ। ଯମ ଦେବ ଭକ୍ତି ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣ ମାନବ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଆମେ କି କରିବାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ?” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅ, ତାଙ୍କ କର୍ମଫଳରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତାକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।” ଯମ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ତୁ”, ଏବଂ ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ନେଇ ଆସି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାଦବଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ପୁନଃ ଏହି ଦୁଇ ଭଗବାନ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ଗୁରୁ ସନ୍ଦୀପନି କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତୁମେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଇଛ, ଏବେ ଆଉ କିଛି ଇଛା ରହିଲା ନାହିଁ। ଘରକୁ ଯାଅ, ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ନିର୍ମଳ ରହୁ, ଏଠା ଓ ପରଲୋକରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ତୁମ ସହ ରହୁ।” ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଗତିର ରଥରେ ରଣ ମେଘ ଧ୍ୱନି ସହ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ ରାମ ଓ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘଦିନ ପରେ ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରାଇ ପାଇଥିବା ପରି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେଖାଯାଏ, ଶିବ ତନ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଚଉଷଠି କଳା ଅଛି—ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟ, ଚିତ୍ର, କଟି କଳା, ଅନ୍ନ ଓ ପୁଷ୍ପ ବିନ୍ୟାସ, ପୁଷ୍ପ ଶୟ୍ୟା, ଦନ୍ତ, ବସ୍ତ୍ର, ଶରୀର ଶୃଙ୍ଗାର, ମଣିକା ମାଟି, ଶୟ୍ୟା ତିଆରି, ଜଳ ବାଦ୍ୟ, ଜଳ କ୍ରୀଡ଼ା, ବିଭିନ୍ନ କଳା ମିଶ୍ରଣ, ମାଳା ଗଠନ, ମୁଣ୍ଡ ଶୃଙ୍ଗାର, ପୋଶାକ ତିଆରି, କଣ ଶୃଙ୍ଗାର, ଗନ୍ଧ ମିଶ୍ରଣ, ଆଭୂଷଣ ବିନ୍ୟାସ, ମାୟା କଳା, ମଲ୍ୟୁଦ୍ଧ କଳା, ହସ୍ତକଳା, ଶାକ ଓ ଚାକ କଳା, ପାନୀୟ ତିଆରି, ସୁତ କାମ, ତାର କ୍ରୀଡ଼ା, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ଶ୍ଲୋକ ଗାଠିବା, ତୁଳନା କଥା, ପୁସ୍ତକ ପାଠ, ନାଟକ ଦେଖିବା, କବିତା ରଚନା, ଚଟାଇ ଓ ବଂଶୀ କଳା, କାତନ ଓ ବୁନାଇ, ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନା, ଧନ ଚିହ୍ନା, ଖଣି ଜ୍ଞାନ, ପଶୁ କ୍ରୀଡ଼ା, ପକ୍ଷୀ ପାଳନ, ପରିଷ୍କାର, କେଶ କଳା, ଗୁପ୍ତ ଭାଷା, ଅନ୍ୟ ଭାଷା ଅନୁକରଣ, ଦେଶଜ ଭାଷା, ମାଳା ଶୁଭ ଅପଶକୁନ, ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି, ମାନ୍ତ୍ରିକ ଚିତ୍ର, ସାମୁହିକ ପାଠ, ମନେ କବିତା ରଚନା, କଳା କୌଶଳ, ଖେଳ, ଅଭିଧାନ ଓ ଛନ୍ଦ ଜ୍ଞାନ, ବସ୍ତ୍ର ଲୁଚାଇବା କଳା, ବିଶେଷ ଦ୍ୟୁତ କ୍ରୀଡ଼ା, ଚୁମ୍ବକ କ୍ରୀଡ଼ା, ବାଳ୍ୟ ଖେଳ, ବିନୟୀକୀ, ବୈଜୟିକୀ, ବୈତାଳିକୀ କଳା। ଏହି ସମୟରେ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଉଦ୍ଧବ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ହାତ ଧରି, ଭଲପାଉଥିବା ଶିଷ୍ୟକୁ ଦୟା ସହିତ ଦେଖି, କହିଲେ, “ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମେ ଗୋପଗ୍ରାମ ବ୍ରଜକୁ ଯାଅ, ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ, ଏବଂ ମୋ ଦୂତି ଦେଇ, ମୋ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରିଦିଅ। ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି, ନିଜ ଶରୀରୀକ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋରେ ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ପାଇଁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି ରଖିବି। ମୋ ପ୍ରିୟ ଗୋକୁଳ ନାରୀମାନେ, ମୁଁ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ସ୍ମୃତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦିନ ଗଣୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋ ଫେରିବା ଆଶା ଓ ମୋ ଦୂତିରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଉଦ୍ଧବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, ରଥରେ ଚଢ଼ି, ନନ୍ଦର ବ୍ରଜକୁ ଯାଇଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେବାବେଳେ, ଗୋମାନ୍ୟ ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କ ରଥ ଧୂଳିରେ ଲୁଚି ଯାଇଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳଦମାନେ ଗୋମାତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳିବାକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ, ବଛାମାନେ ଦୂଧର ଅଭିଲାଷାରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଧଳା ବଛାମାନେ ଲୁଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଦୁଧ ଦୋହାର ଶବ୍ଦ, ବାଂଶୀର ଧ୍ୱନି ଏଠାକୁ ମଧୁର କରୁଥିଲା।