ଯେତେବେଳେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ସୁତ—ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ସେମାନେ ଗର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୁଳାଚାର୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯଦିଓ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନିଜର ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖି, ସାଧାରଣ ମାନବ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିଥିଲେ। ଶିକ୍ଷା ଲାଗି ଗୁରୁ ଗୃହରେ ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେମାନେ କାଶୀର ସନ୍ଦୀପନିଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅବନ୍ତୀରେ ବସିଥିଲେ, ନିକଟକୁ ଗଲେ। ନିଜେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂଯମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଦେବତା ଭଳି ଭକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ଦୀପନି, ସେମାନଙ୍କର ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବେଦ, ଉପବେଦ, ଉପନିଷଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଧନୁର୍ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟ ରହସ୍ୟ, ତର୍କ ଓ ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଦି, ଗୁରୁଙ୍କ କେବଳ ଏକ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ସମସ୍ତ କଥା ବୁଝିଗଲେ। କେବଳ ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ କଳା ଓ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇଗଲେ। ତା’ପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦେବାକୁ ଚାହିଁ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ କହିଲେ। ସନ୍ଦୀପନି ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ସେମାନଙ୍କର ଅତିଶୟ ଅଲୌକିକ ମେଧା ଦେଖି, ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ପ୍ରଭାସ ମହାସାଗରରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଏହି କଥା ମାନି, ମହାରଥ ଚଢି ପ୍ରଭାସ ଉପକୂଳକୁ ଗଲେ। ସମୁଦ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲା। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—“ହେ ସମୁଦ୍ର, ଏଠାରେ ବଡ଼ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋ ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଗିଲେ, ତାକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରାଇ ଦିଅ।” ସମୁଦ୍ର କହିଲା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନେଇନାହିଁ; ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଜନ ନାମକ ବଡ଼ ଦାନବ, ଯିଏ ଶଂଖ ଆକାରରେ ଏଠି ବସେ, ସେଇ ନେଇଛି, ହେ କୃଷ୍ଣ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭୁ ତୁରନ୍ତ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଉଁଠି ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପେଟରେ ପୁଅକୁ ମିଳିଲେନାହିଁ। ତା’ପରେ ସେଉଁଠି ଉଠିଥିବା ଶଂଖକୁ ନେଇ ରଥକୁ ଫେରି, ସମ୍ୟମନୀ ନାମକ ନଗରକୁ, ଯାମର ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ, ଯାଇଲେ। ତାଁଠାରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରସମୂହ ସହିତ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯମ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଯମ ଦେବ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଅତି ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ—“ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ମାନବ ରୂପେ ଲୀଳା କରୁଥିବା, ଆମେ କ’ଣ କରିବାକୁ ପାରିବା?” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—“ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ପୁଅ, ତାଙ୍କର କର୍ମବନ୍ଧନରେ ଏଠାରେ ଆସିଛି, ତା’କୁ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଫେରାଇ ଦିଅ, ହେ ଧର୍ମରାଜ।” ଯମ ଦେବ, “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି, ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଆଣି, ବଳରାମ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁଅ ଫେରାଇ ଦେଇ, ପୁନି ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଗୁରୁ ସନ୍ଦୀପନି କହିଲେ—“ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତୁମେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଇଛ; ଆଉ ମୋ ପାଖରେ କ’ଣ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି?” “ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ, ହେ ବୀରମାନେ; ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ନିର୍ମଳ ହେଉ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମେ ଶିଖିଥିବା ବେଦ ଅବିଚଳ ରହୁ।” ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ସେମାନେ ରଥରେ ବସି, ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଧ୍ୱନି କରି, ପବନ ତୁଳ୍ୟ ଦ୍ରୁତତାରେ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ସମସ୍ତ ନାଗରିକ ବଳରାମ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ହାରାଇଥିବା ଧନ ଫେରାଇ ପାଇଥିବା ଭଳି ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଏହି ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଶିଖିଥିବା କଳାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟ, ଚିତ୍ର, କଟି କଳା, ଅନ୍ନ ଓ ପୁଷ୍ପ ଶୋଭା, ପୁଷ୍ପଶୟ, ଦନ୍ତ-ବସ୍ତ୍ର-ଶରୀର ଶୃଙ୍ଗାର, ମଣିମଞ୍ଜିର ଚିତ୍ତାର, ଶୟନ, ଜଳ ଖେଳ, ଜଳ ଛିଟା, ନାନା କଳା ମିଶ୍ରଣ, ମାଳାଗଁଥି, ମୁଣ୍ଡ ଅଳଙ୍କାର, ପୋଶାକ ତିଆରି, କଣ ଅଳଙ୍କାର, ଗନ୍ଧ ମିଶ୍ରଣ, ଗହନା ବିନ୍ୟାସ, ମାୟା, ମଲ୍ୟୁଦ୍ଧ, ଚାତୁର୍ୟ, ନାନା ଶାକ ଓ ତରକାରି ତିଆରି, ପାନୀୟ, ସିଳାଇ, ଡୋରି ଖେଳ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଦୁର୍ବୋଧ ବାକ୍ୟ, ପାଠ, ନାଟକ ଦେଖିବା, ପଦ୍ୟ ଧାଡ଼ି, ଚଟାଇ ଓ ବେତ କଳା, କତା, ବୁନାଇ, ବୃକ୍ଷ ଚିହ୍ନା, ଗୃହ ନିର୍ମାଣ, ରତ୍ନ ପରୀକ୍ଷା, ଧାତୁ ଜ୍ଞାନ, ରତ୍ନ ରଙ୍ଗ, ଖାନ ଜ୍ଞାନ, ଚାରା ଜୀବନ, ଏଣ୍ଡା, କୁକୁଡ଼ି, ବଟେର ଯୁଦ୍ଧ ନିୟମ, ଟିଆ ଓ ଶାରୀକ କଥା ଶିଖାଇବା, ସଫାଇ, କେଶ କଳା, ଗୁପ୍ତ ଭାଷା, ବିଦେଶୀ ଭାଷା ଅନୁକରଣ, ଦେଶୀ ଭାଷା ଜ୍ଞାନ, ମାଳା ଫୁଲର ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ, ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି, ଯନ୍ତ୍ର ଚିତ୍ରଣ, ଏକାଠି ପାଠ, ମନେ ପଦ୍ୟ ରଚନା, ନାନା ଶିଳ୍ପ, ଖେଳ, ଶବ୍ଦକୋଷ, ଛନ୍ଦ ଓ ଅଳଙ୍କାର, ପୋଶାକ ଲୁଚାଇବା, ବିଶେଷ ଦ୍ୟୁତ କଳା, ଚୁମ୍ବକ ଖେଳ, ଶିଶୁ ଖେଳ, ବୈନୟିକୀ, ବୈଜୟିକୀ, ବୈତାଳିକୀ—ଏହି ଚଉଷଠି କଳା। ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଓ କୌଶଳ ଲାଭ କରି, ଶୀଘ୍ର ସମୟରେ ସେମାନେ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ। ଏଠିରୁ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଉଦ୍ଧବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖା ଓ ନିଜସ୍ୱ ଶିଷ୍ୟ, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶରଣାଗତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ଏକଦିନ ଉଦ୍ଧବଙ୍କ ହାତ ଧରି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ମୃଦୁଭାସୀ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମେ ବ୍ରଜକୁ ଯାଅ; ମୋ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ, ଏବଂ ମୋ ସନ୍ଦେଶ ନେଇ, ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବିରହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅତିବେଶ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ହ୍ରାସ କର। ସେମାନେ ମୋପାଇଁ ଶରୀର ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଭାବି, ମନେ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।” “ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ବୋଲି, ଦୂରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୋକୁଳର ମହିଳାମାନେ ମୋ ଭାବନାରେ ଏକାଗ୍ର, ବିରହ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅବିରତ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି।