ନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣ ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଲେ। ଏହି ଭଳି ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୃଦୟରେ ନନ୍ଦ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ କୋଳେ ନେଇ, ଚକୁ ଭରି ଲୁହିଁ ନେଇ, ଅନ୍ୟ ଗୋପଗଣଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରଜକୁ ଫେରି ଯାଇଲେ। ଏହା ପରେ, ସୂରର ପୁତ୍ର ବସୁଦେବ, ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ପଣ୍ଡିତ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କ—କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ—ଉପନୟନ ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ସୁନା ମାଳା, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ବଛା ସହିତ ଗାଁଁ ଦାନ କଲେ। ଏହି ଗାଁଁଗୁଡ଼ିକୁ ବସୁଦେବ ମନରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଜନ୍ମବେଳେ ଦାନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କଂସ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇଥିଲା; ସେଉଁଠିଏ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଦେଲେ। ଏହିପରେ, ଉପନୟନ ପରେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଗର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପୌରୋହିତ୍ୟ ଗୁରୁମାନେ ଠାରେ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଯଦିଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ସ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଜଗତ୍ର ନାଥ, ତଥାପି ସାଧାରଣ ମାନବ ଭଳି ଆଚରଣ କରି, ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ଗୁରୁଗୃହରେ ବାସ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେମାନେ କାଶୀର ସାନ୍ଦୀପନିଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅବନ୍ତୀରେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ, ନିଖୁଟ୍ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ସ୍ୱ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ସେମାନେ ଦେବତା ଭଳି ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କଲେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାନ୍ଦୀପନି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଓ ଭକ୍ତି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବେଦ, ଉପବେଦ, ଉପନିଷଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ତର୍କ ଓ ରାଜନୀତି ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ମାନବମାନ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ କଥାରୁ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଧାରଣ କରିପାରିଲେ। କେବଳ ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସମସ୍ତ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନି, ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଧୀ ଦେଖି, ଜନ୍ମାନ୍ତର ଅନୁସାରେ ପ୍ରଭାସ ନିକଟର ମହାସାଗରରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ରଥାରୋହଣ କରି, ପ୍ରଭାସ ପହଁଞ୍ଚି, ସମୁଦ୍ରତୀରେ ବସିଲେ। ସମୁଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ଉପହାର ନେଇ ଆସିଲା। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଅକୁ ତରଙ୍ଗ ଆଣି ନେଇଗଲା, ସେଉଁଠି ତାକୁ ଦେଇଦିଅ।" ସମୁଦ୍ର କହିଲା, "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ନେଇନଥିଲି; ଏଠାରେ ପଞ୍ଚଜନ ନାମକ ଦାନବ କଂଶ ଆକାରରେ ବସେ, ସେ ତାକୁ ନେଇଛି।" ଏହା ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ ତୁରନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପଞ୍ଚଜନକୁ ବଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପୁଅକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ତାହାର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଶଂଖ ନେଇ, ରଥକୁ ଫେରି, ସେମାନେ ଯମର ପ୍ରିୟ ସମ୍ୟମନୀ ନଗରକୁ ଗଲେ। ଆସି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଯମ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପ୍ରଣାମ କଲେ ଓ ପଚାରିଲେ: "ମହାପୁରୁଷ, ଆମେ କ'ଣ କରିବାକୁ ପାରିବି?" ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, "ଆମର ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ, ତାଙ୍କର କର୍ମରେ ବନ୍ଧି ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ତାକୁ ଆଣି ଦିଅ।" ଯମ, "ଯଥାସ୍ତୁ" କହି, ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅକୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁଅ ଫେରାଇ ଦେଇ, ପୁନି ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଲେ। ଗୁରୁ ସାନ୍ଦୀପନି କହିଲେ, "ମୋ ପ୍ରିୟ ଶିଷ୍ୟମାନେ, ତୁମେ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ଆଉ କ'ଣ ଇଚ୍ଛା ରହିଗଲା? ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ, ତୁମର କୀର୍ତି ଶୁଦ୍ଧ ହେଉ; ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ତୁମେ ଶିଖିଥିବା ବେଦ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ।" ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବାୟୁବେଗ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ; ରଥର ଧ୍ୱନି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମେଘ ଭଳି ଗଞ୍ଜିଲା। ସମସ୍ତ ଜନ ଖୁସି ହେଲେ, ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପରେ ହାରାଇଥିବା ଧନ ଫେରିପାଇଥିବା ଭଳି ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି। ଏହି ଚଉଷଠି ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଶୈବ ତନ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ଚଉଷଠି କଳା ଶିଖିଥିଲେ—ଗାନ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ନାଟ୍ୟ, ଚିତ୍ର, କଟିକାମ୍, ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲର ଶୃଙ୍ଗାର, ଶଯ୍ୟା ତିଆରି, ଦନ୍ତ ଓ ଦେହ ଶୃଙ୍ଗାର, ମଣିମାଞ୍ଚି ତିଆରି, ଶଯ୍ୟା ଶୋଭା, ଜଳବାଦ୍ୟ, ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା, ବିଭିନ୍ନ କଳା ମିଶ୍ରଣ, ମାଳା ଗଠନ, ମୁଣ୍ଡ ଶୃଙ୍ଗାର, ପୋଶାକ ତିଆରି, କଣ ଶୃଙ୍ଗାର, ଗନ୍ଧ ମିଶ୍ରଣ, ଅଳଙ୍କାର ଗଠନ, ମାୟାବି କୌଶଳ, ମଲ୍ଲ ଯୁଦ୍ଧ, ହାତକଳା, ଶାକ ଓ ଅଟା ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ମଦ, ସୁଇ କାମ, ଦୋରି ଖେଳ, ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର, ଶ୍ଲୋକ ଗଠନ, ଜିହ୍ୱା ଚାଳାକି, ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା, ନାଟକ ଦେଖିବା, ଚିତ୍ରପଦ ଶେଷ କରିବା, ଚଟାଇ ଓ ବାଁସ କାମ, ସୂତ ତାଣି, ବୃକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ, ଚାନ୍ଦି ଓ ମଣି ପରୀକ୍ଷା, ଧାତୁ ଜ୍ଞାନ, ରତ୍ନ ରଙ୍ଗ, ଖନି ଜ୍ଞାନ, ଚିଡ଼ିଆ ଶିକ୍ଷା, ଫୁଲ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଜ୍ଞାନ, ଯନ୍ତ୍ର ତିଆରି, ମାନ୍ତ୍ରିକ ଚିତ୍ର, ସାଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗେ ପାଠ, ମନେ ପଦ୍ୟ ରଚନା, ବିଭିନ୍ନ କଳା ରଚନା, ଖେଳ, ଅଭିଧାନ, ଛନ୍ଦ, ଛୁପାଇବା କଳା, ଦାୟିସ୍ ଖେଳ, ଚୁମ୍ବକ ଖେଳ, ଶିଶୁ ଖେଳ, ଭିନ୍ନ ଶିଳ୍ପ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ କଳା। ଏହିପରେ, ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଉଦ୍ଧବ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସ୍ନେହ ସହିତ କହିଲେ: "ମୃଦୁ ଉଦ୍ଧବ, ବ୍ରଜକୁ ଯାଅ, ମୋ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ, ଏବଂ ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ମୋ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇ ତାଙ୍କର ବିୟୋଗବେଦନା ହ୍ରାସ କର।" "ସେମାନେ ମୋତେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶାରୀରିକ ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୋତେ ନିଜ ପ୍ରିୟ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଭଜନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ।" "ମୋ ପ୍ରିୟ ଗୋକୁଳ ନାରୀମାନେ, ବିୟୋଗ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦିନ ରାତି ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରି, ମୋ ଭାବନାରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋ ଫେରିବା ଆଶା ଓ ମୋ ବାର୍ତ୍ତାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।