ମହାରାଜ, ମହାନ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦୁଇ ପକ୍ଷ—ଏକପଟେ କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ, ଅନ୍ୟପଟେ ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଲ୍ଲ—ଏମିତି ଲଢ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ, ଚାଳ, ଆଲିଙ୍ଗନ, ଫିଙ୍କିଦେବା, ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଓ ପଛକୁ ହଟିବା ଭଳି ଅନେକ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରୁଥିଲେ। ଉଠାଇବା, ଉପରକୁ ଧରିବା, ହଲାଇବା, ଓ ଦମ୍ବଳରେ ଧରି ରଖିବା—ଏହିପରି ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଚମତ୍କାର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଦୟାଭାବରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ହାୟ, ଏତେ ବଡ଼ ଅନ୍ୟାୟ! ରାଜସଭାରେ ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କିପରି ହେଉଛି? ଗଜପର୍ବତ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲ୍ଲମାନେ ସେଠାରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣଯୁବକ, କମଳାଙ୍କୁ ଛୁଇଁନଥିବା ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି? ଏହା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବ; ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏପରି ସଭାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କଥା କହିଲେ କିମ୍ବା ଚୁପ୍ପି ରହିଲେ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ପାପ ହୁଏ।" ସେମାନେ କହିଲେ, "କୃଷ୍ଣଙ୍କର କମଳମୁଖ ଶତାବିଧ ଘମରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ଶତଦ୍ରୁମ ମାଳାରେ ଜଳ ଛିଟି ପଡ଼ିଥିବା କମଳକୁ ଯେପରି ଲାଗେ। ବଳରାମଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖ, ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ହସ ଓ କ୍ରୋଧର ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ମୁଷ୍ଟିକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି।" "ବ୍ରଜର ଭୂମିକୁ ଧନ୍ୟ କହିବାକୁ ହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପୁରାଣପୁରୁଷ ମାନବ ରୂପରେ ଗପାଳ ହୋଇ ବନମାଳା ପିନ୍ଧି, ବଳରାମ ସହ ଗାଈ ଚରାଉଥିଲେ, ବାଁଶୀ ବଜାଉଥିଲେ, ଶିବପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରଣତି ପାଉଥିଲେ, ଅନେକ ଲୀଳାରେ ମଗ୍ନ ଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବ୍ରଜ ଗୋପୀମାନେ କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ? ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପୂର୍ବ, ସଦା ତରୁଣ, ଅଲଭ୍ୟ ରୂପକୁ ସେମାନେ ନୟନ ଭରି ଦେଖୁଥିଲେ।" "ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନରେ ଧାରଣ କରି, ଦୁଃଖ ଭରି କଣ୍ଠରେ ଗୀତ ଗାଇ, ଗୋଁ ଦୁହିବା, ଗୋବର ଉଠାଇବା, ମାଟି ଲେପିବା, ପିଲା ଝୁଲାଇବା, କିମ୍ବା ଘର ବୁହାରିବା ଯେଉଁ କାମ କରୁଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କ ମନ କୃଷ୍ଣରେ ଲଗିଥିଲା।" "ପ୍ରତି ରାତି-ସକାଳେ, କୃଷ୍ଣ ଗାଈ ଚରାଇବାକୁ ବା ଫେରିବା ବେଳେ, ବାଁଶୀ ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ହସିଥିବା ମୁହଁ ଓ କରୁଣାଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାକୁ ରାସ୍ତାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।" ଏପରି ମହିଳାମାନେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ମନରେ ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସର ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ମହିଳାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କଥା କହିବାକୁ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ଜନନୀ-ଜନକ ଅନ୍ତରେ ଆଶଙ୍କା ଓ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲେ। ଏହିପରି, ଅନେକ ପ୍ରକାର ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ବଳରାମ ଓ ମୁଷ୍ଟିକ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ତା'ପରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଅଂଗଘାତରେ ଚାଣୂର ଦେହ ବଜ୍ରପାତରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି ଅନେକ ଥର ଘାୟଲ ହେଲା ଏବଂ ସେ ଅସ୍ଥିର ହେଇପଡ଼ିଲା। ଚାଣୂର ହଠାତ୍ ପାଖରେ ଆସି, ଦୁଇ ମୁଠି ଗଠି, କ୍ରୋଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଛାତିରେ ଭୟଙ୍କର ଘାତ କଲା; କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ଏଠି ଏକ ମାଳା ପଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ପରି ଅଚଳ ରହିଲେ। ତା'ପରେ ହରି ଚାଣୂରଙ୍କୁ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ କରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍କିଦେଲେ। ଚାଣୂର ଜୀବନ ଶେଷ ହେବା ପରି ହେଲା; ତାଙ୍କର କେଶ ଓ ମାଳା ଛିଁଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। ଏହିପରି, ବଳଭଦ୍ର ମୁଷ୍ଟିକଙ୍କୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଘୁଞ୍ଚି ଓ ପଛରେ ଦୁଇ ହାତରେ ଭୟଙ୍କର ଚାଟି ଦେଲେ। ମୁଷ୍ଟିକ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା ଏବଂ ସେ ବାତାସରେ ଗଛ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ। ତା'ପରେ, ବଳରାମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧ୍ୟା ହୋଇ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଛାଡ଼ି, ବାମ ମୁଷ୍ଟିରେ କୁଟାଙ୍କୁ ଘାତ କରି ମାରିଦେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ଘାତରେ ଶଳ ଓ ତୋଶଳକ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏମିତି ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୁଟା, ଶଳ, ତୋଶଳକ ସବୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ, ବାକି ମଲ୍ଲମାନେ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ପଳାଇଗଲେ। ତା'ପରେ, କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମ ତାଙ୍କ ଗୋପମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ବାଜାର ଧ୍ୱନି ଓ ଗୁଂଗୁର ଝଙ୍କାର ସହିତ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଉଲ୍ଲାସ କରିଲେ, କେବଳ କଂସ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସଂଗୀତ ଅପ୍ରସନ୍ନ ରହିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଜ୍ଜନମାନେ "ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଲ୍ଲମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଭୋଜରାଜ କଂସ ଅତି ଖିନ୍ନ ହୋଇ, ନିଜ ସଙ୍ଗୀତକୁ ବନ୍ଦ କରି, ଦୂତମାନେ କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ବସୁଦେବ ପୁତ୍ରକୁ ସହରରୁ ବାହାର କର; ଗୋପମାନଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଅପହରଣ କର; ନନ୍ଦକୁ ବାନ୍ଧ; ବସୁଦେବକୁ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ସହ ମାର; ଉଗ୍ରସେନ ଓ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅନୁଗାମୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାର।" ଏପରି ଅଭିମାନ କରୁଥିବା କଂସ ଉପରେ, ଅକ୍ଷୟ ଭଗବାନ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବେଗରେ ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କଂସ ମୃତ୍ୟୁକୁ ସାମ୍ନା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ଅଚାନକ ଉଠି, ତାଳୱାର ଓ ଢାଲ ଧରିଲେ। କଂସ ତାଳୱାର ନେଇ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ମନେ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଗରୁଡ଼ ସର୍ପକୁ ଧରିବା ପରି ଜୋରଦାର ଧରିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର କିରିଟ କମ୍ପିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଚୁଲିରେ ଧରି, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚରୁ ରଙ୍ଗଭୂମିରେ ଫିଙ୍କିଦେଲେ, ଏବଂ ଲୋକନାଭି ଭଗବାନ ଉପରୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଲେ। ହରି ତାଙ୍କ ନିର୍ଜୀବ ଦେହକୁ ଏକ ହାତୀକୁ ଟଣାଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଟଣିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖି "ହାୟ! ହାୟ!" ବୋଲି କନ୍ଦିଲେ।