ନନ୍ଦର ପୁଅମାନେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଲରାମଙ୍କୁ, ନଗରରେ ରଜାଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳିଥିଲା। ସେମାନେ ଦୁଇଁଜଣ ଦୂଃସାହସୀ ଓ କୁସ୍ତିରେ ଦକ୍ଷ ବୋଲି ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ରଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ। କାହିଁକିନା, ରଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ଲୋକମାନେ ମନେ, କାମରେ ଓ କଥାରେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଏହା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ତାହାର ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ। ଗୋପ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଥିବା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଈ ଚରାଇ ଖେଳିବା ସମୟରେ ଖୋଲାମେଳା ଭାବେ କୁସ୍ତି ଖେଳୁଥିଲେ। ଏହିପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ସେମାନେ ମିଶିକି କହିଲେ, “ମିତ୍ରମାନେ, ଆସନ୍ତୁ ରଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, କୁସ୍ତି ମ୍ୟାଚ୍ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଲେ, ଯାହା ସେ ନିଜେ ଚାହୁଁଥିଲେ। “ଆମେ ରଜା ଭୋଜଙ୍କ ପ୍ରଜା ଓ ଜଙ୍ଗଲବାସୀ, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଆମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତ୍ୟ। ଆମେ ଶିଶୁ, ଆମ ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିବା ସହିତ ଖେଳିବା ଉଚିତ; ଯାହାଫଳରେ କୁସ୍ତି ସଭାରେ କେହି ଆମ ଉପରେ ଅପବାଦ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ତେବେ ଚାଣୂର କହିଲେ, “ତୁମେ ନ ଶିଶୁ, ନ ଯୁବକ; ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଖେଳରେ ଏକ ହଜାର ଶକ୍ତି ଥିବା ହାତୀକୁ ବଧ କରିଛ। ତେଣୁ, ଦୁଇଁଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ ପଡିବ। ଏଠାରେ ପଳାଇବା ଉପାୟ ନାହିଁ। ବଲରାମଙ୍କ ସହିତ ମୁଷ୍ଟିକା ଓ ମୁଁ, ଭୃଷ୍ଣିକୁଳ ତନୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ କୁସ୍ତି କରିବି।” ଏପରି ଭାବେ, ‘କୁବଳୟାପୀଡ଼ ବଧ’ ନାମକ ଚାଳିଶିତି ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପରେ, ମଧୁସୂଦନ ଭଗବାନ ବଲରାମ ସହିତ ଚାଣୂର ଓ ମୁଷ୍ଟିକା ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଓ ପା ଲଗାଇ, ଉତ୍ସାହରେ ଏକାପରା ଅନ୍ୟକୁ ଟାଣି ନେଲେ। ପୁଣି, ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ମୁଠି, ଘୁଣା, ମୁଣ୍ଡ, ଛାତି ଓ କନ୍ଧ ଦେଇ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲେ। ଚାଲ, ଧୋକା, ଆଲିଙ୍ଗନ, ଫିଙ୍ଗା, ଆଗକୁ ଯିବା ଓ ପଛକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ଏକାପରା ଅନ୍ୟକୁ ଅବିରତ ପ୍ରତିହତ କରୁଥିଲେ। ଉଠେଇବା, ଉପରକୁ ତୁଳିବା, ହଲାଇବା ଓ ଧରିଥିବା ଦ୍ୱାରା ଏକାପରା ଅନ୍ୟକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିର ଲଢ଼ାଇ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୟାଭାବରେ ଗୋଷ୍ଠୀ ଗୋଷ୍ଠୀ ହୋଇ କହିଲେ, “ହାୟ! ରଜାଙ୍କ ସଭାରେ କେତେ ଅନ୍ୟାୟ ହେଉଛି! ଏମିତି ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାର ଲଢ଼ାଇ ରଜା ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଏମି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଥିବା କୁସ୍ତିକାରୀଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଦୁଇ ନବଯୁବକ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ସୁକୁମାର ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଆସିନାହାନ୍ତି, କିପରି ମୁକାବିଲା କରିବେ? ଏହି ସଭା ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରିବ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ଆସେ, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ସଭାର ଦୋଷ ମନେପକାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ; କାହିଁକିନା, କଥା କହିଲେ ବା ଚୁପ୍ ରହିଲେ ମୂଢ଼ ଲୋକ ପାପୀ ହୁଅନ୍ତି।” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, “କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅର୍ବୁଦପତ୍ର ସଦୃଶ ମୁହଁ, ଶତ୍ରୁ ସାମ୍ନାରେ ଘମେ ଭିଜି ଅତି ମନୋହର ଲାଗୁଛି। ବଲରାମଙ୍କ ଚେହେରା ପ୍ରତି ଦେଖ, ତାଙ୍କ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ହସ ଓ କ୍ରୋଧର ରଙ୍ଗରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ମୁଷ୍ଟିକା ସାମ୍ନାରେ ତେଜ ଚମକୁଛି। ବ୍ରଜ ଭୂମି ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ମାନବ ରୂପରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ତାଳପତ୍ର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ବଲରାମ ସହିତ ଗଈ ଚରାନ୍ତି, ବାଂଶୀ ବଜାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚରଣ ପାହାଡ଼ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ବିଭିନ୍ନ ଲୀଳାରେ ମନ ଲଗାନ୍ତି। ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ଏହି ଅପୂର୍ବ, ସଦା ନୂତନ ରୂପକୁ ଦେଖି ପାରିଛନ୍ତି, ଯାହା ଲୋକର ଗର୍ବ, ଶ୍ରୀ, ଏବଂ ମାଧୁର୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ? ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ତାଙ୍କ ମନ ଏହି ପ୍ରଭୁରେ ଲଗିଥାଏ, ଗଈ ଦୁଁହିବା, ଗୋବର ଉଠାଇବା, ମାଟି ଲିପିବା, ଶିଶୁମାନେ ଝୁଲାଇବା, ଝାଡ଼ୁ ଦେଇବା ସମୟରେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ସକାଳ ସଂଧ୍ୟା, ସେ ଗଈ ଚରାଇବାକୁ ବା ଫେରିବାକୁ ବାଁଶୀ ବଜାଇ ପଥରେ ଆସିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ କରୁଣାମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିବାକୁ ଦୌଡ଼ି ଆସନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବେ ମହିଳାମାନେ କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ନିଜ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ମହିଳାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପିତାମାତା ଦୁଃଖ ଓ ସ୍ନେହରେ ଭାସି, ତାଙ୍କ ଦୁଇଁ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୟାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ। ଏହିପରି, ଅନେକ ପ୍ରକାର କୁସ୍ତି କୌଶଳରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ତାଙ୍କ ବିପକ୍ଷୀ ଏକାପରା ଅନ୍ୟକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ବଲରାମ ଓ ମୁଷ୍ଟିକା ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଲଢ଼ୁଥିଲେ। ଭଗବାନଙ୍କ ଶରୀରର ଅସିମ୍ ପ୍ରହାରରେ, ଯେଉଁଠି ବଜ୍ର ଘସିବା ସଦୃଶ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ଚୋଟ ଲାଗୁଥିଲା, ଚାଣୂର ଦେହ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀର ତ୍ୱରାରେ ଚାଣୂର ଉପରକୁ ଝାପ ଦେଲେ, ଦୁଇ ମୁଠି ଦେଇ କ୍ରୋଧରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଘୋଷା ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ, କୃଷ୍ଣ ଏହି ଚୋଟରେ କିଛି ଅନୁଭବିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଲା ଦେଇ ହାତୀକୁ ମାରିଲେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ହରି ଅନେକଥର ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ, ତାପରେ ଜୋରରେ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଚାଣୂର ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଲାଗିଥିଲା; ଚୁଲ ଓ ମାଳା ଖସିଯାଇଥିଲା, ମେଘ ଗିରିପତା ପରି ଭୂମିରେ ଚିତ ପଡ଼ିଲେ। ଏହିପରି, ବଲଭଦ୍ରଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ୍ୟ ମୁଠିରେ ପ୍ରଥମେ ମୁଷ୍ଟିକା ଭାରି ଚୋଟ ଖାଇଲେ, ପରେ ତାଙ୍କ ତଳେ ଟେଣିଦେଲେ। ମୁଷ୍ଟିକା ଦେହ କମ୍ପି, ମୁଁହୁଁ ରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା, ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ବାୟୁରେ ଗଛ ପଡ଼ିଯିବା ପରି ଭୂମିରେ ଚିତ ହେଲେ। ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଲରାମ ସହଜରେ କୂଟକୁ ବାମ ମୁଠିରେ ଏକ ଅବମାନଜନକ ଚୋଟ ଦେଇ ନିହତ କଲେ।