ସେମାନେ ସେଠାରେ ଆପଣାପଣି ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ସେମାନେ ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଗୁଣ, ମାଧୁର୍ୟ ଓ ସାହସ ପୁଣିଥରେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଗଲା। ସମସ୍ତେ କହିଲେ — ଏହି ଦୁଇଜଣେ ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ଅବତାର; ହରି, ନାରାୟଣ ନିଜେ ଅଂଶରୂପେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ଗୋକୁଳକୁ ନେଯାଇଯାଇ, ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ବଢିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁତନାର ନିଧନ ହେଲା, ଚକ୍ରବାତ ଦାନବ, ଅର୍ଜୁନ ଗୁହ୍ୟକ, କେଶୀ, ଧେନୁକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବମାନେ ବି ନିହତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଲେ; କାଳିୟ ସର୍ପ ଦମିତ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ସପ୍ତଦିନ ଧରି ଏକ ହାତରେ ବୃହତ୍ ପର୍ବତ ଧରି ଗୋକୁଳକୁ ବର୍ଷା, ପବନ ଓ ବଜ୍ରପାତରୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ଗୋପୀମାନେ ସଦା ତାଙ୍କର ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଓ ଚାହାଣି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରମକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ — ଏହି ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଯଦୁବଂଶ ଆରୋ ମହିମା, ଯଶ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲାଭ କରି ସୁରକ୍ଷିତ ହେବ। ଏହି ତାଙ୍କ ଭାଇ ବଡ଼ ରାମ, କମଳନୟନ, ଯିଏ ପ୍ରଲମ୍ବ, ଭଟସକ, ବକା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ନିହତ କରିଛନ୍ତି। ଏପରି ଆଲୋଚନା ହେଉଥିବାବେଳେ ଓ ନିର୍ଘୋଷ ଭାଜାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ଚାଣୂର କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ନନ୍ଦନନ୍ଦନ, ରାମ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ବିର ଓ କୁସଳ ପହଳାନୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ରାଜାଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ଏଠିକୁ ଆସିଛ। ରାଜାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ ଜନମାନେ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଅପୂରଣରେ ତାହା ହୋଇନଥାଏ। ଗୋପ ଓ ଗୋପାଳମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଅଟବୀରେ ଗାଈ ଚରାଉଥିବା ସମୟରେ ମିଳିଯି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ତେଣୁ, ବନ୍ଧୁମାନେ, ଚଳ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଆମେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ଭାବେ ଥାନ୍ତି, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏହି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆପଣେ ଚାହାଁଥିବା ଲାଗି ସ୍ୱୀକାର କଲେ। କହିଲେ, “ଆମେ ରାଜା ଭୋଜଙ୍କ ପ୍ରଜା, ଏବଂ ଆମେ ଅଟବୀବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କରିବା ଆମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କୃତ୍ୟ। ଆମେ ଶିଶୁ, ଆମେ ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିବା ସହିତ ଖେଳିବା ଚାହୁଁଛୁ, ଯେପରି ମଲ୍ଲସଭା ଆମ ଉପରେ ଦୋଷ ନ ଦେଉ।” ତେବେ, ଚାଣୂର କହିଲେ, “ତୁମେ ଶିଶୁ କିମ୍ବା କିଶୋର ନୁହଁ; ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ। ତୁମେ ଖେଳରେ ହଜାର ହାତୀ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁଵଳୟାପୀଡ଼କୁ ବଧ କରିଛ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଦୁଇଁଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର; ଏଠାରେ ପଳାଇବା ନାହିଁ। ମୁଷ୍ଟିକ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ହେ ବୃଷ୍ଣିନନ୍ଦନ।” ଏପରି ଭାବେ ଚାପ୍ତର 'କୁଵଳୟାପୀଡ଼ ବଧ' ସମାପ୍ତ ହେଲା। ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଏହିପରି ସଂକଳ୍ପ ସମ୍ମାନିତ ହେଲାପରେ, ମଧୁସୂଦନ ଭଗବାନ ବଳରାମ ସହିତ ଚାଣୂର ଓ ମୁଷ୍ଟିକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ହାତ ଓ ପାଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଏକାଉଁଠିକି ଟାଣିଲେ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ। ସେମାନେ ପଞ୍ଜା, ଘୁଞ୍ଚିବା, ବାହୁପାଶ, ଫେରିବା, ଧକ୍କା, ମାରିବା, ଉଠାଇବା, ହଳାଇବା, ଦମିବା ଓ ଧରିବା ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳରେ ଏକାଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସମ୍ମିଳିତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀକୁ ଜୟ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଏଠାରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଦୟାଭାବରେ ଏକାଉଁଠି କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ— “ହାୟ! ଏତେ ଅନ୍ୟାୟ କେଉଁଠି ହେଉଛି! ରାଜାଙ୍କ ସଭାରେ ଏପରି ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାର ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ଦେଖାଯାଉଛି? ଏଠିରେ ଏମିତି ଅଜାନା ଉନ୍ମାଦ ଆସିଛି! ଏମିତି ଅଟଳ ଶରୀର ଥିବା ପହଳାନୀମାନେ ପାହାଡ଼ ସମ, ଏହି ଦୁଇଁ ତରୁଣ, ଅନୁଭବରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ମେଳାଯିବେ? ଏହି ସଭା ଅଧର୍ମର ଅଭିଯୋଗରେ ଆସିବ, ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ ଥାଏ, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ କେବେ ଏମିତି ସଭାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହାଁର ଦୁର୍ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କଲେ, କହିଲେ କିମ୍ବା ଚୁପ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜ୍ଞାନୀ ପାପୀ ହେବେ। ଦେଖ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର କମଳମୁଖ ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଶ୍ରମରେ ଘମ ଝରୁଛି, ଯେପରି ଜଳ ଛିଁଟି ଦିଆଯାଇଥିବା କମଳକୁ। ରାମଙ୍କ ମୁଖ ଦେଖ, ତାଙ୍କ ଲାଲ ଆଖି, ହସ ଏବଂ କ୍ରୋଧ ରେ ରଙ୍ଗିନ, ମୁଷ୍ଟିକ ସମ୍ମୁଖରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ଧନ୍ୟ ହେଉଛି ବ୍ରଜ ଭୂମି, ଯେଉଁଠି ଏହି ପୁରାତନ ପୁରୁଷ, ମାନବ ରୂପରେ ଗୋପୀମାଳା ପିନ୍ଧି, ବଳରାମଙ୍କ ସହ ଗାଈ ଚରାଉଥିବାବେଳେ ବାଂଶୀ ବଜାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଦ ପାହାଡ଼ପତ୍ନୀଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ଓ ବିଭିନ୍ନ ଲୀଳାରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ କଲେ ବ୍ରଜ ନାରୀମାନେ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଦୁର୍ଲଭ ରୂପ ଦେଖିପାରିଲେ — ଏହି ଅପୂର୍ବ, ସଦା ନୂତନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯଶ, ଶ୍ରୀ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ନିବାସ, ଯାହାକୁ ଦେଖିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁଠି ନାରୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନ, କଣ୍ଠ ଓ ଗୀତରେ ସ୍ମରଣ କରି, ଗାଈ ଦୁହିବା, ଗୋବର ଚଂଚା, ମଠା ବଟାଇବା, ଭୂମି ଲେପିବା, ପିଲା ଝୁଲାଇବା କିମ୍ବା ଝାଡ଼ୁ ଦେବାରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଗାଈ ଚରାଇ ଯାଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଫେରି ଆସୁଛନ୍ତି, ବାଂଶୀ ବଜାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ହସୁଥିବା ମୁଖ, କୃପାମୟ ଚାହାଣି ଦେଖିବାକୁ ଯୁବତୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ବାହାରି ଆସନ୍ତି। ଏପରି ମହିଳାମାନେ କଥା ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ମନେ ଶତ୍ରୁ ବଧ କରିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।