କଂସ ଦିନରାତି ନିଦ୍ରାହୀନ ଓ ଭୟଭୀତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଅପଶକୁନର ଭୟରେ ଅନ୍ୟତମ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଅସଲି ଓ କଳ୍ପିତ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିବାର ବର୍ଣ୍ନନା କରୁଥିଲେ। ଆଇନାରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ତାଙ୍କୁ ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ଛାୟାରେ ଅନ୍ୟଥା ଖାଲି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ନିଜ ଶ୍ୱାସ ଶୁଣିପାରୁ ନଥିଲେ, ଗଛରେ ସୁନା ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ମୃତଦେହକୁ ଆଲିଂଗନ କରିଥିଲେ, ଗଧା ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ନାଲଦା ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତେଲ ଲଗାଇଥିଲେ ଏବଂ ନଙ୍ଗା ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚିଥିଲେ। ଏପରି ଦୃଷ୍ୟ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ସେ ନିଦ୍ରା ପାଇପାରୁ ନଥିଲେ, ଚିତ୍ତ ଅତି ସଂକୁଳ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, ତେବେ କଂସ ଏକ ବିଶାଳ କୁସ୍ତି ମହୋତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କଲେ। ମଣିଷମାନେ କୁସ୍ତି ମଞ୍ଚକୁ ସଜାଇଲେ; ଡ୍ରମ ଓ ତୁରୀ ଚାଲିଲା; ମଞ୍ଚ ମାଳା, ପତାକା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ହେଲା। ଏହି ମଞ୍ଚରେ ନଗରବାସୀ, ଗ୍ରାମବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେତାମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠାନୁସାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ରାଜାମାନେ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସପାସେ ରହି, କଂସ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସିଲେ; ଅଞ୍ଚଳର ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, କଂସର ହୃଦୟ ଭୟ ଦ୍ୱାରା ବିକୁଳ ହୋଇଥିଲା। ତୁରୀ ଓ ଡ୍ରମ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁସ୍ତିବାଜମାନେ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି ଗର୍ବରେ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚାଣୁର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୁଟ, ଶାଳ ଓ ତୋଶଳା ମଞ୍ଚକୁ ଆସିଲେ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ନନ୍ଦଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଗୋପମାନେ, କଂସଙ୍କ ପ୍ରତି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପାଇ, ଉପହାର ଦେଇ ଏକ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତମ୍ ପ୍ରଥମ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ଏକାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ, "କୁସ୍ତି ମଞ୍ଚର ବର୍ଣ୍ନନା" ଅନ୍ତ ହେଲା। ତାପରେ, ଶୁକଦେବ ମହାରାଜ କହିଲେ: ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁନିବାରକ ରାଜନ୍, କୁସ୍ତି ଡ୍ରମର ଗଞ୍ଜନ ଶୁଣି କୁସ୍ତି ମଞ୍ଚ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ମଞ୍ଚର ଦ୍ୱାର ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ କୁବଲୟାପୀଡ଼ା ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ, ହାତୀପାଳକ ତାହାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ, ନିଜ ବେଲ୍ଟ ବାନ୍ଧି, କୁନ୍ଦଳି ଚୁଲକୁ ଅପସାରଣ କରି, ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ହାତୀପାଳକଙ୍କୁ କହିଲେ: "ହାତୀପାଳକ, ଆମକୁ ଦାନ୍ତି ଦିଅ, ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ନହେଲେ, ଆଜି ତୁମେ ଓ ତୁମ ହାତୀ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଯିବେ।" ଏପରି କଠୋର ଉତ୍ତର ପାଇ, ହାତୀପାଳକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଦ୍ରୂତ ହାତୀକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଲେ, ହାତୀ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ହାତୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତାଳରେ ଧରିଲା, କୃଷ୍ଣ ତାହାର ଗ୍ରାସରୁ ଖସି, ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି, ତାହାର ପାଉଁ ତଳକୁ ଯାଇଲେ। ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସ୍ବାଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଲଗାଇଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ପୁନି ତାହାର ଗ୍ରାସରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। କୃଷ୍ଣ ହାତୀର ପଛରେ ଧରି, ଗରୁଡ଼ା ସାପକୁ ଖେଳରେ ଟାଣିବା ପରି, ହାତୀକୁ ପଚିଶ ଧନୁର ଦୂର ଟାଣିଦେଲେ। ଅଚ୍ୟୁତ ହାତୀକୁ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଘୁମାଇଲେ, ଶିଶୁ ଛେଉଁକୁ ଘୁମାଇବା ପରି ହାତୀକୁ ଘୁମାଇଲେ। ପରେ, ସେ ହାତୀକୁ ସାମ୍ନାରେ ଆସି, ହାତରେ ଆଘାତ କରି, ହାତୀକୁ ଗଡ଼ି ଦେଲେ, ପଦେ ପଦେ ଚୁଆଇଲେ। ହାତୀ ଖେଳରେ ତ୍ରୁଟି ହୋଇ ତଳ ଥିବା ଭାବେ ଉଠି, କ୍ରୋଧରେ ତାହାର ଦନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଆଘାତ କଲା। ଶକ୍ତି ରୋକି ଦେବା ପରେ, ହାତୀ ତାହାର ପାଳକଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ରୋଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ମଧୁସୂଦନ ତାହାର ଶୂଣ୍ଡ ଧରି, ହାତୀକୁ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ଶିଂହ ପରି ଗିରି ହାତୀ ଉପରେ ପଦସ୍ଥ କରି, ତାହାର ଦନ୍ତ ଉଖୁଡ଼ି, ହାତୀପାଳକୁ ତାହାରେ ଆଘାତ କଲେ। ମୃତ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଦନ୍ତ କାନ୍ଧରେ ରଖି, ରକ୍ତ ଓ ମଦର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସହିତ, ଶ୍ରୀମୁଖ ମଣିକର ଶ୍ୱେତ ଫୁଟି ଦେଖାଯାଉଥିବା, କୃଷ୍ଣ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏକାଧିକ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ହାତୀର ଦନ୍ତ ହସ୍ତିୟ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ନେଇ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କୃଷ୍ଣ କୁସ୍ତିବାଜମାନେ ପାଇଁ ବଜ୍ର, ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କାମଦେବ, ଗୋପମାନେ ପାଇଁ ସ୍ବଜନ, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡକାରୀ, ପିତାମାତା ପାଇଁ ପୁତ୍ର, କଂସ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ, ଭୃଷ୍ଣିମାନେ ପାଇଁ ପରମଦେବତା ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କୁବଲୟାପୀଡ଼ା ମୃତ ଦେଖି, ଏହି ଦୁଇ ଅଜୟ ଅବତାରମାନେ ଦେଖି, ଦୃଢ଼ କଂସ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅତି ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ନିଜେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅଭିନୟରେ ପ୍ରବୀଣ ଅଭିନେତା ପରି ତାଙ୍କର ଚମକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଆକର୍ଷିତ କଲେ। ନଗରବାସୀ ଓ ପ୍ରାନ୍ତବାସୀ ମଞ୍ଚରେ ବସି, ଏହି ଦୁଇ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖିବାରେ ଚକ୍ଷୁ ତୃପ୍ତି ହେଉନଥିଲା। ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପିଇଲେ, ଜିହ୍ବା ଦ୍ୱାରା ଚାଟିଲେ, ନାକ ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କଲେ, ହାତ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଂଗନ କଲେ। ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ, ଦେଖିବା ଓ ଶୁଣିବା ପରି, ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାର, ଗୁଣ, ମାଧୁର୍ୟ ଓ ଦୃଢ଼ତାକୁ ପୁନି ପୁନି ସ୍ମରଣ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ଏହି ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚୟ ହରି, ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ ଅବତରିଛନ୍ତି। ସେ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ଗୋକୁଳକୁ ଆଣିବା, ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ରହି, ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ବଢ଼ିଛନ୍ତି। ସେ ପୁତନାକୁ ନିଜେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଚକ୍ରବତ ଦାନବ, ଅର୍ଜୁନ ଗୁହ୍ୟକ, କେଶୀ, ଧେନୁକ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି।