କଂସଙ୍କ ଦୂତ ଶକ୍ତିକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଆନନ୍ଦରେ ମଥୁରାର ରଙ୍ଗଶାଳା ଛାଡ଼ି ଶହରର ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଶହରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭା, ପ୍ରତାପ, ଶୌର୍ୟ, ଓ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ଗଣନା କଲେ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୁକ୍ତ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଶହରରୁ ତାଙ୍କର ଗାଡ଼ିକୁ ଫେରିଲେ। ମଥୁରାରେ ମୁକୁନ୍ଦ ସହିତ ବିୟୋଗରେ ଗୋପୀମାନେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଦୂରରୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଅଭିଲାଷିତ କଲେ। ପାଦ ଧୋଇ ଦୁଧ ମିଶାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ, ସେମାନେ ରାତି ଶାନ୍ତିରେ କାଟିଲେ, କଂସଙ୍କର ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି। ଏପରି ଘଟଣା ଶୁଣି—ଧନୁ ବିଭଙ୍ଗ, ରକ୍ଷକ ହତ୍ୟା, ଓ ଗୋବିନ୍ଦ-ରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରୀଡା—କଂସ ଭୟଭୀତ ହେଲା। ଅନିଦ୍ରା ଓ ଭୟରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଶକୁନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା; ସେ ଜଣେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ବିଭିନ୍ନ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ଚିହ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା। ଆଇନାରେ ନିଜର ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଦେଖିଲା; ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକା ଛାୟାରେ ଖାଲି ଦେଖିଲା, ନିଜ ଶ୍ୱାସ ଶୁଣିପାରିଲା ନାହିଁ, ଗଛରେ ସୁନା ଦେଖିଲା, ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମୃତଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲା, ଗଧା ଉପରେ ଚଢ଼ିଲା, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲା, ନାଲଦା ମାଳା ପିନ୍ଧିଲା, ତେଲ ଲଗାଇଲା, ନଙ୍ଗା ହେଇ ଘୁଞ୍ଚିଲା। ଏପରି ଦିନ-ରାତି ଦୁଇ ଦିନରେ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ, ଅନିଦ୍ରା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭରିଗଲା। ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା, କଂସ ବଡ଼ ମଲଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସବର ଆୟୋଜନ କଲା। ଲୋକମାନେ ମଞ୍ଚ ସଜାଇଲେ, ଢୋଲ ଓ ତୁରୀ ବାଜିଲା, ମଞ୍ଚ ମାଳା, ଧ୍ୱଜ, ବସ୍ତ୍ର, ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରେ ସଜିଲା। ଏଠାରେ ଶହରବାସୀ, ଗ୍ରାମବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେତାମାନେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନୁସାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରାଜାମାନେ ନିଜ ଆସନ ନେଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘିରି, କଂସ ରାଜମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ, ଅଞ୍ଚଳର ଶାସକମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଘିରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭୟରେ ଉତ୍କଳିତ ଥିଲା। ଢୋଲ ଓ ତୁରୀ ବାଜିବା ସମୟରେ, ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ଗର୍ବିତ ପହେଲାମାନେ ତାଙ୍କର ଶିକ୍ଷକମାନେ ସହିତ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚାଣୁର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୁଟ, ଶାଳା, ତୋଶଳା ମଞ୍ଚରେ ଆସି, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ଭରିଗଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଗୋପମାନେ, ଭୋଜ ରାଜାଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ, ଉପହାର ଦେଇ, ଏକା ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର 'ମଲଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚର ବର୍ଣ୍ଣନା' ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏଠାରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ତାପରେ, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ମହାରଣ୍ୟଙ୍କ ନିବାରକ, ମଲଯୁଦ୍ଧ ଢୋଲର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମଞ୍ଚ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଆରେନା ଦ୍ୱାର ପହଞ୍ଚି, କୃଷ୍ଣ କୁବଲୟାପୀଡ଼ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ, ହାତୀର ରକ୍ଷକ ତାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ। ଶୌରି ନିଜ ବେଲ୍ଟ ବାନ୍ଧି, ଚୁଲ ଏକପାଖକୁ ଦେଇ, ହାତୀର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ଗର୍ଜନର ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: "ହାତୀର ରକ୍ଷକ, ଆମେ ପଥ ଦିଅ; ବିଳମ୍ବ କରିବା ନାହିଁ। ନାହିଁ ହେଲେ, ଆଜି ତୁମେ ଓ ତୁମ ହାତୀ ଯମଲୋକକୁ ଯିବେ।" ଏପରି ଉତ୍ତର ପାଇ, ରକ୍ଷକ ରିସି, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ହାତୀକୁ କୃଷ୍ଣ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରାଇଲେ। ହାତୀ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ସୁଣ୍ଡିରେ ଧରିଲା; କୃଷ୍ଣ ଏହାର ଗ୍ରାସରୁ ଖସି, ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଚଳିଗଲେ। ହାତୀ ରିସି, ତାଙ୍କୁ ସୁଣ୍ଡିରେ ସ୍ପର୍ଶ କଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ତାହାର ଗ୍ରାସରୁ ପଳାଇଗଲେ। ହାତୀର ପଛ ଧରି, ସେ ଏହାକୁ ପ୍ରବଳ ଶକ୍ତିରେ ପଚିଶ ଧନୁର ଦୂର ଟାଣି ନେଲେ, ଗରୁଡ଼ ଭଳି ସର୍ପକୁ ଖେଳାଇ ଟାଣିବା ପରି। ଅଚ୍ୟୁତ ହାତୀକୁ ଦାଉଁ-ବାଉଁ ଦେଇ, ଶିଶୁ ଛେଉଁ ଖେଳାଇବା ପରି ଏହାକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ। ତାପରେ, ହାତୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି, କୃଷ୍ଣ ନିଜ ହାତରେ ଆଘାତ କରି, ହାତୀକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଚୁଆଇ ଏହାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହାତୀ ଗଡ଼ି ଏହା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା। ହାତୀ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଆତ୍ମ-ନିଶ୍ଚୟରେ ତାଲିଗଲା ଭାବି, ମୃଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଆଘାତ କଲା। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲା ପରେ, ମହାହାତୀ ରିସି, ରକ୍ଷକମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରି, କୃଷ୍ଣ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲା। ଏହା ଆସିବା ସମୟରେ, ମଧୁସୂଦନ ତାଙ୍କର ହାତରେ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡି ଧରି, ଏହାକୁ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଦେଇଲେ। ପଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ଉପରେ ସିଂହ ପରି ଚଢ଼ି, ଏହାର ଦାନ୍ତ ଉଖୁଡ଼ି, ଏହାର ରକ୍ଷକକୁ ଏହାର ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ। ମୃତ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଦାନ୍ତ ନେଇ, ଦାନ୍ତଟି ଗୋଡ଼େ ରଖି, ରକ୍ତ ଓ ମଦର ଚିହ୍ନ ସହିତ, ଅର୍କାପ୍ରଭା ଅଳିଙ୍ଗିତ ମୁଖରେ, ସେ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିଛି ଗୋପମାନେ ସହିତ, ବଳରାମ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ହାତୀର ଦାନ୍ତ ହସ୍ତିୟାସ୍ତ୍ର ଭଳି ନେଇ, ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ, ପହେଲାମାନେ ପାଇଁ ବଜ୍ର, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ନାରୀମାନେ ପାଇଁ କାମଦେବ, ଗୋପମାନେ ପାଇଁ ନିଜାତ୍ମୀୟ, ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଶାସକ, ପିତାମାତା ପାଇଁ ଶିଶୁ, ଭୋଜରାଜା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ, ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ପରମତତ୍ତ୍ୱ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ପାଇଁ ପରମେଶ୍ୱର—ଏପରି ଚିହ୍ନିତ, ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କୁବଲୟାପୀଡ଼ଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଏହି ଦୁଇ ଅଜୟ ଦେଖି, ଦୃଢ଼ କଂସ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲା। ଦୁଇ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବସ୍ତ୍ର, ଭୂଷଣ, ମାଳା, ଓ ବସ୍ତ୍ର ରେ ସଜି, ଅଭିନୟରେ ନିପୁଣ ନାଟକୀୟ ଭାବରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମନମୁଗ୍ଧ କରି, ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଦେଖି, ଶହର ବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ମଞ୍ଚରେ ବସି, ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍କଳିତ ଚେହେରା ଓ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁଖ ଦେଖିବାରେ ଚକ୍ଷୁ ତୃପ୍ତି ହେଉନାହିଁ।