ମଥୁରା ନଗରରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟିଲା। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ମାଧୁର୍ୟ, ମିଷ୍ଟି ହସ, ମୃଦୁ କଥା ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ହଞ୍ଚିଆ କୁବ୍ଜା ଦୁହିଁଜଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଦେଲେ। ଏହି ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ ଆକୃତି ଆଉ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଅଂଶ ମିଳିବାରୁ ଏହି ରଙ୍ଗ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରଙ୍ଗ ଠାରୁ ଅଲଗା ଲାଗୁଥିଲା। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ ଏହା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ହଞ୍ଚିଆ କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ସିଧା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଦେଖାଇଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଫଳ କେମିତି ହୁଏ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପାଦ ତାଙ୍କର ପାଦ ଉପରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ହାତର ମୁଣ୍ଡିଆଁଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ଦିଏ ଉଠାଇ, କୁବ୍ଜାଙ୍କ ଦେହକୁ ସିଧା କରିଦେଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ କୁବ୍ଜାଙ୍କ ଦେହ ଏକ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ନେଲା—ସିଧା ଓ ସୁନ୍ଦର, ପ୍ରଶସ୍ତ ନିତମ୍ଭ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ ସହିତ। ଏହି ନୂତନ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପର ଚାଦର ଟାଣି, ମିଷ୍ଟି ହସ ଓ ଉତ୍ସୁକତାରେ, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନାୟକ, ଆସ, ମୋ ଘରକୁ ଚଲ। ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମୋର ମନ ମନୋହିନା। ମୋର ହୃଦୟ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଭାସିଯାଇଛି—ଦୟାକରି ମୋ ଉପର ଦୟା କର।" ଏପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, କୃଷ୍ଣ ହସି କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସୁନ୍ଦର ଭୃକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ ତୁମେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଛ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କର, ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବୁ। ଯେତେବେଳେ ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ, ତୁମେ ଆମ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେବ।" ଏପରି ମିଷ୍ଟି କଥା ଛାଡ଼ି, କୃଷ୍ଣ ବଣିକମାନଙ୍କ ରାସ୍ତାରେ ବଳରାମ ସହ ଚାଲିଗଲେ। ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର, ପାନ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସ୍ମରଣ କରି ନାରୀମାନେ ଏମିତି ମନୋଭ୍ରମ ହେଲେ ଯେ, ସେମାନେ ନିଜ ଶରୀର, ପୋଷାକ, ଚୂଡ଼ା, ବାଙ୍ଗ୍ଗି ଭୁଲିଗଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ, ସେମାନେ ଚିତ୍ରର ଅଙ୍ଗ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରେ ଅଚ୍ୟୁତ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଧନୁର ଅସ୍ଥାନ କେଉଁଠି। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଅନେକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ପୂଜିତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ରକ୍ଷକମାନେ ବାଞ୍ଚା କଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଉଠାଇଲେ। ବାମ ହାତରେ ଧରି, ଏହି ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଖଣ୍ଡସାର ଆଖୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରିଦେଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କଂସ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାପରେ ରକ୍ଷକମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣକାରୀ ସହ ରାଗରେ ଆସି, “ଧର, ମାର!” ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ଦେଖି, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗା ଟୁକୁଡ଼ା ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। କଂସଙ୍କ ପ୍ରେରିତ ସେନା ହତ୍ୟା କରି, ଦୁହିଁଜଣ ଆନନ୍ଦରେ ମଣ୍ଡପ ଛାଡ଼ି, ନଗରର ଶୋଭା ଦେଖିବାକୁ ଘୁରିବା ଲାଗିଲେ। ନଗରବାସୀ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାକ୍ରମ, ତେଜ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏଭଳି ଦୁହିଁଜଣ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଗୋପମାନେ ସହ ନଗର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ଗାଡ଼ିକୁ ଫେରିଲେ। ମଥୁରାରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଭାବି ବିୟୋଗରେ ଗୋପୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ଶ୍ରୀମାନବର ରୂପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ ଦୁଧ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ଦୁହିଁଜଣ ରାତିଟି ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ, କଂସଙ୍କ ଅଭିପ୍ରାୟ ଜାଣି। ଏଠିପରେ କଂସ ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିବା, ତାଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହତ୍ୟା ଓ ଗୋବିନ୍ଦ-ରାମଙ୍କ ଅପୂର୍ବ କ୍ରୀଡ଼ା ଶୁଣି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ରାତି ପୁରା ଉନ୍ମନା ଓ ଅଶାନ୍ତ ରହିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ଜଣାଉଥିବା ବିପରୀତ ଓ ସତ୍ୟ ସଙ୍କେତ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଆତ୍ମପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ମୁଣ୍ଡ ହାରାଇଯିବା, କେବେ ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିବା, ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖିବା, ଛାୟାରେ ଖାଲି ଅଂଶ ଦେଖିବା, ନିଜ ଶ୍ୱାସ ଶୁଣିପାରିବାନି, ଗଛରେ ସୁନା ଦେଖିବା, ପଦଚିହ୍ନ ହାରାଇଯିବା—ଏମିତି ଅନେକ ଅପଶକୁନ ଦେଖିଲେ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ମୃତଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଗଧା ଚଢ଼ିବା, ଶୋକ ଅନୁଭବ କରିବା, ନାଳଦ ମାଳା ପିନ୍ଧିବା, ତେଲ ଲଗାଇବା, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ଘୁରିବା ଦେଖିଲେ। ଏଭଳି ସଙ୍କେତ ଦେଖି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ରାତି ଜାଗିଲେ। ପ୍ରଭାତ ହେଲାପରେ, କଂସ ଏକ ବିସ୍ତୃତ କୁସ୍ତି ମହୋତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କଲେ। ମଣ୍ଡପ ଶୋଭାଯୁକ୍ତ ହେଲା, ଢୋଳ ଓ ତୁରୀ ରବ ଶୁଣାଗଲା, ମଞ୍ଚ ମାଳା, ଝଣ୍ଡା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ହେଲା। ନଗରବାସୀ, ଗ୍ରାମବାସୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ, ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ସିଟ୍ ନେଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା କଂସ ରାଜମଞ୍ଚରେ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟରେ ବସିଲେ। ଢୋଳ ତୁରୀ ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ ଏବଂ ଗର୍ବିତ କୁସ୍ତିଯୋଧ୍ୟାମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସହ ମଞ୍ଚକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୁଟ, ଶାଳ ଓ ତୋଷଳା ସଙ୍ଗୀତ ରସରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ମଞ୍ଚକୁ ଆସିଲେ। ନନ୍ଦ ଓ ଗୋପମାନେ, ଭୋଜରାଜଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ, ଉପହାର ଦେଇ ଏକ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର “ମଞ୍ଚ ଓ କୁସ୍ତିଦଳର ବର୍ଣ୍ଣନା” ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏବେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ନିଜେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦଳନକାରୀ ପାର୍ଥ, କୁସ୍ତି ଡ଼ଙ୍ଗର ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ମଞ୍ଚ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।