କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ସେମାନଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଦେଉଳ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଦେଖାଇ, ଯିଏ ନମସ୍କାର କରି ଶରଣାଗତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ। ସେ ବର ମାଗିଲେ—ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପକ ପରମାତ୍ମା ପ୍ରତି ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭକ୍ତମାନେ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଉତ୍ତମ କୃପା। ଏପରି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଦେଲେ, ଶକ୍ତି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ତେଜ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ ବଳରାମ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ‘ନଗର ପ୍ରବେଶ’ ନାମକ ଏକଚଳିଶିଏଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଏବେ କୃଷ୍ଣ ଏବଂ ବଳରାମ, କୁବ୍ଜା ପ୍ରତି କୃପା ଦେଖାଇ, ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଓ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ପାଇଁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ରାଜପଥ ଦେଖି ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ତରୁଣୀ କୁମାରୀ, କୁବ୍ଜା, ଏକ ମାଟିର ଦେଉଳ ଭାଣ୍ଡା ନେଇଯାଉଥିବା, ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଓ ହସ ଭରା ମନୋଭାବ ସହିତ ଦେଖିଲେ। କୃଷ୍ଣ ହସି ଓ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାକୁ ପଚାରିଲେ—“କିଏ ତୁମେ, ସୁନ୍ଦରୀ? ଏହି ସୁଗନ୍ଧିତ ଚନ୍ଦନ କ’ଣ? କାହାର ଦାସୀ ତୁମେ? ଆମ ପ୍ରତି ଏହି ଚନ୍ଦନ ଲାଗାଅ, ଏଥିରେ ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଉଦୟ ହେବ।” ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ କଂସଙ୍କ ଅନୁମୋଦିତ ଦାସୀ, ମୋର ନାମ ତ୍ରିବକ୍ରା। ମୁଁ ଚନ୍ଦନ ତିଆରି କରେ, ଏହା ବୋଜରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଆପଣମାନେ ଦୁଇ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏହାର ଯୋଗ୍ୟ?” କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ରୂପ, ଆକୃତି, ମଧୁର ହସ, ମିଠା କଥା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ସେ ମନମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କୁ ଏହି ଦୂର୍ଲ୍ଲଭ ଚନ୍ଦନ ଲାଗାଇଲେ। ଏହି ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗର ଚନ୍ଦନ ଲଗିବା ପରେ, ସେମାନେ ପ୍ରଭା ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅଧିକ ଆକର୍ଷକ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, କୁବ୍ଜାଙ୍କ ମନୋହର ମୁହଁ ଓ ଗୋଡ଼ ଟେଢ଼ା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ସିଧା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏହା ଦେଖିବାର ଫଳ ଦେଖାଇବା ପାଇଁ। ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଉପରେ ନିଜ ଚରଣ ରଖି, ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଠୋଢ଼ ଉପରେ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ନିକଟକୁ ଆଣି ସିଧା କରିଦେଲେ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ତୁରନ୍ତ ସିଧା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ହେଲା, ବିସ୍ତୃତ କଟି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନ ନେଇ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ନୂତନ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଗୁଣ ଓ ଦାନଶୀଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପର ଚୀର ଟାଣି, ହସି ଏବଂ ଅନୁରାଗ ଜାଗ୍ରତ କରି କହିଲେ—“ହେ ବୀର, ଆମ ଘରକୁ ଆସ; ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବାକୁ ମୋର ମନ ମନେନାହିଁ। ମୋ ହୃଦୟ ତୁମେ ଦେଖି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ; ଦୟା କରି, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଅ।” ସେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ବଳରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖୁଥିବା ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ହସି କହିଲେ—“ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଁ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି। ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେବା।” ଏପରି ମିଠା କଥା କହି, କୃଷ୍ଣ ବ୍ୟାପାରୀ ପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ବଳରାମ ସହିତ ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର, ପାନ, ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଓ ସ୍ମରଣ କରି ନଗରର ମହିଳାମାନେ ଏପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଗଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ମନ, ପୋଷାକ, କେଶ, ଓ ଚୂଡ଼ା ପରି ଭୁଲିଗଲେ, ମାନେ ଚିତ୍ରରେ ଆଙ୍କା ମହିଳାମାନେ ପରି ହୋଇଗଲେ। ଏହାପରେ, ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଧନୁଷ୍ୟ ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ପଚାରି, ଶେଷରେ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଅନେକ ମଣିଷ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ରକ୍ଷକମାନେ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଉଠାଇଲେ। ବାମ ହାତରେ ଖେଳି ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାପିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଯେପରି ହାତୀ ଏକ ଖଣ୍ଡ ଉଖୁ ଭାଙ୍ଗେ। ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗିବାର ଶବ୍ଦ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା; ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି କଂସ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାପରେ, ରକ୍ଷକମାନେ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପକଡ଼ିବା ଓ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଚିତ୍କାର କଲେ—“ଧର, ମାର!” ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁଭାବ ଦେଖି କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗି ଟୁକୁଡ଼ା ନେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରି ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ। କଂସଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତ ସେନାକୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଞ୍ଚ ଛାଡ଼ି ନଗରର ଶୋଭା ଦେଖି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାକ୍ରମ, ତେଜ, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ଓ ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦୁଇଁ ଜଣେ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଘୁରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା; କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ ନଗରରୁ ତାଙ୍କର ରଥକୁ ଫେରିଲେ। ମଥୁରାରେ ଥିବା ଗୋପୀମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଅଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ହୃଦୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ରୂପ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି ଏବଂ ଦୁଧ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ସେମାନେ ରାତିଟି ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ, କଂସଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ। କଂସ ଧନୁଷ୍ୟ ଭଙ୍ଗିବା, ରକ୍ଷକମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବା ଓ କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରୀଡ଼ା ଶୁଣି ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେ ରାତି ଜାଗିଲେ, ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ମନରେ ଅପଶକୁନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଆଶଙ୍କା ଲାଗି ଅନେକ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଚିହ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ଆତ୍ମଚିତ୍ତ ଭିତରେ ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ ଦେଖିଲେ, ବା କେବେ ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ, ତାରାମଣ୍ଡଳରେ ଦୁଇମନା ଦେଖିଲେ। ଛାୟା ଭିତରେ ଖାଲିସ୍ଥାନ, ନିଜ ଶ୍ୱାସ ଶୁଣିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଗଛରେ ସୁନା ଦେଖିଲେ, ପାଦଚିହ୍ନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତଦେହ ସହ ବାହୁଡ଼ିଲେ, ଗଧା ଚଢ଼ିଲେ, ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ, ନଳଦାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ, ତେଲ ଲଗାଇଲେ, ନଗ୍ନ ହୋଇ ଘୁରିଲେ।