ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ନଦୀ କୂଳରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକେ ସ୍ୱଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଥିଲେ । ସେହି ନଗରରେ ଥିଲେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଆତ୍ମଦେବ । ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଜ୍ଞାନରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଥିଲେ । ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଶ୍ୱରେ ଧନୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ଭିକ୍ଷୁକ ପରି ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଧୁନ୍ଧୁଳି, ଯିଏ ସ୍ୱବାକ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ସୁନ୍ଦରୀ ଓ କୁଳୀନ ପରିବାରର ଥିଲେ । ଧୁନ୍ଧୁଳି ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, କ୍ରୁର, ବେଶୀ କଥା କହୁଥିବା, ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, କଞ୍ଜୁଷ ଏବଂ ଝଗଡା ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ଏହି ଦମ୍ପତି ପ୍ରେମରେ ଏକାଠି ରହି, ଧନ ଓ ଭୋଗର ଉପଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଘରେ ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସେମାନେ ସଂତୋଷ ପାଇଲେ ନାହିଁ । ପରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଗାଈ, ଜମି, ସୁନା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଅର୍ଦ୍ଧ ଧନ ଧର୍ମରେ ବ୍ୟୟ କଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ପୁଅ କିମ୍ବା ଝିଅ ଜନ୍ମିଲେ ନାହିଁ, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଏହିଁ ହେଲେ । ଏକ ଦିନ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଘର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚଲିଗଲେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ବେଳେ ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣାରେ ଏକ ଝିଲିକୁ ଆସିଲେ । ପାଣି ପିଇ ସେ ଅନ୍ତର୍ଦୁଃଖରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ବସିଗଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ପାଦପଦ୍ମେ ନମସ୍କାର କରି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ । ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ପଚାରିଲେ, "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? କ'ଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତାର କାରଣ? ଶୀଘ୍ର କହ, ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ କ'ଣ?" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ମୁଁ କ'ଣ କହିବି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପର ଫଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି; ମୋର ପିତୃଗଣ ଶୀତଳ ପାଣି ପାଇଁ ପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତାପଜଳ ପିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି । ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣ ମୋର ପିଣ୍ଡ ଓ ତର୍ପଣ ସନ୍ତୋଷପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାନ୍ତି । ସନ୍ତାନ ନଥିବାର ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।" "ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଜୀବନ ଅପବିତ୍ର, ଘର ଅପବିତ୍ର, ଧନ ଅପବିତ୍ର, ଓ ବଂଶ ଅପବିତ୍ର । ମୁଁ ଯେଉଁ ଗାଈକୁ ପାଳିଛି, ସେ ବନ୍ଧ୍ୟା; ଯେଉଁ ଗଛ ଲଗାଇଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ । ଯେଉଁ ଫଳ ଘରକୁ ଆସେ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଏପରି ଅସୁଭାଗ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନ ଶୂନ୍ୟ ଜୀବନର କ'ଣ ଉପକାର?" ଏପରି କହି, ସେ ଦୁଃଖରେ ଜୋରେ ଜୋରେ କାନ୍ଦିଲେ । ଏହା ଦେଖି, ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଗଭୀର କରୁଣା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା । ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଜାଣି, ତାଙ୍କ ଭାଲିରେ ଅକ୍ଷରମାଳା ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ଯତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ, "ସନ୍ତାନ ଲାଗି ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; କର୍ମର ଗତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରି, ଏହି ସଂସାରିକ ଆଶାକୁ ଛାଡ଼ ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିଛି; ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ପାଇବା ନାହାଁ । ପୂର୍ବରୁ ମହାରାଜ ସଗର ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିଲେ; ତେଣୁ ବଂଶ ଆଶା ଛାଡ଼, ସନ୍ନ୍ୟାସରେ ସବୁ ପ୍ରକାରର ସଉଖ୍ୟ ଅଛି ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, "ମୋତେ ବିବେକର କ'ଣ ଉପକାର? ଆପଣ ମୋତେ ଜୋର କରି ଏକ ପୁଅ ଦିଅନ୍ତୁ, ନହେଲେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଦେବି ।" ସେ କହିଲେ, "ସନ୍ନ୍ୟାସ ତ ସନ୍ତାନ ଓ ଆଦି ଉପଭୋଗ ବିନା ଶୁଷ୍କ; ଗୃହସ୍ଥ, ପୁଅ-ନାତି ଘିରିଥିଲେ ଜଗତରେ ଉତ୍ସବ ମନାଏ ।" ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଦେଖି, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କହିଲେ, "ଚିତ୍ରକେତୁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଲେଖା ମିଟାଇ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଭୋଗିଥିଲେ ।" ସେ ପୁନି କହିଲେ, "ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହେଲେ ପ୍ରୟାସ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ; ତୁମେ ଯେତେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ମୁଁ ଏଠାରେ କ'ଣ କହିପାରିବି?" ତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଦେଖି, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏକ ଫଳ ଦେଇ କହିଲେ, "ଏହି ଫଳ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଏକାଠି ଖାଉ; ତେବେ ତୁମେ ପୁଅ ପାଇବ ।" ଏହି ସହିତ, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା, ଦାନ ଓ ଦିନେ ଏକଥର ଭୋଜନ—ଏହି ସବୁ ନିୟମ ତୁମ ପତ୍ନୀ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଅନୁସରଣ କରିବେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ହେବେ ।" ଏପରି କହି, ସେ ଯୋଗୀ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘରକୁ ଫେରି ଫଳଟି ଝିଅ ପତ୍ନୀଙ୍କ ହାତରେ ଦେଲେ ଏବଂ ସେଉଁଠାରୁ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ । ଧୁନ୍ଧୁଳି, ଯିଏ ଚଳାକ ମନର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସଖୀମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କାନ୍ଦି କହିଲେ, "ହାଁ, ମୁଁ ଅତି ଚିନ୍ତିତ, ଏହି ଫଳ ମୁଁ ଖାଇବି ନାହିଁ ।" "ଏହି ଫଳ ଖାଇଲେ ଗର୍ଭ ହେବ; ଗର୍ଭ ହେଲେ ପେଟ ବଢ଼ିବ; କମ୍ ଖାଇଲେ ଶକ୍ତି ହେବ ନାହିଁ—ତାହେଲେ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି କରିବି?" "ଯଦି ଭାଗ୍ୟରେ ରାଜକର ଆସିଯାଏ, ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା କେମିତି ପଳାଇବ? ଗର୍ଭ ତିଆରି ହୋଇ ତିଆରି ରହିଲେ କେମିତି ବାହାରିବି?" "ଯଦି ଗର୍ଭ ତିର୍ଯ୍ୟକ ଆସିଯାଏ, ମୁଁ ମରିଯିବି; ପ୍ରସବ ଭୟଙ୍କର ପୀଡ଼ା ଦେଇଥାଏ—ମୁଁ ଏତେ କମ୍ଜୋର ଏହା କିପରି ସହିବି?" "ମୁଁ ଦେଢ଼ ହେଲେ ସହପତ୍ନୀ ସବୁ ଦାଖଲ କରିନେବ; ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଅନ୍ୟ ନିୟମ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଲାଗେ ।" "ସନ୍ତାନ ପାଳନ ପୋଷଣରେ ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ମହିଳାର ଦୁଃଖ; ମୋ ମନରେ ଲାଗେ, ବନ୍ଧ୍ୟା କିମ୍ବା ବିଧବା ମହିଳା ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି ।" ଏପରି ତର୍କ କରି, ସେ ଫଳ ଖାଇଲେ ନାହିଁ; ପତି ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ ଖାଇଦେଲି, ମୁଁ ଖାଇଦେଲି" ବୋଲି କହିଦେଲେ । ଏକ ଦିନ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭଉଣୀ ନିଜେ ଘରକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସବୁ କଥା କହି, "ମୁଁ ଅତି ଚିନ୍ତାରେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ" ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲେ । ଭଉଣୀ କହିଲେ, "ମୁଁ ଗର୍ଭବତୀ, ଜନ୍ମ ପରେ ଶିଶୁକୁ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି ।" "ଏଯାଏଁ ଘରେ ରୁହ, ଗର୍ଭବତୀ ଭାବରେ ଅଭିନୟ କର, ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ; ମୋ ପତିକୁ କିଛି ଧନ ଦେଇ, ସେ ତୁମକୁ ପୁଅ ଦେଇଦେବେ ।" "ଲୋକେ କହିବେ ଶିଶୁ ଛଅ ମାସରେ ମରିଗଲା; ମୁଁ ପୁଅକୁ ତୁମ ଘରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିବି ।