ଯମୁନା ତଟରେ, ନନ୍ଦର ପୁଅ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଜାସ୍ମିନ ମାଳା ଓ ଉତ୍ସବ ପୋଶାକରେ ସ୍ବାଗତ କରାଯାଉଥିଲେ। ଚାରିପାଖରେ ଗୋପାଳ, ଗୋପୀ ଓ ଗୋବଂଶ ଥିଲେ। ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ଗୋପମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ବିଭିନ୍ନ ଖେଳା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ମନୋହର ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ମୃଦୁ ସମୀରଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲା। ଦେବଗନଙ୍କ ଗାୟକମାନେ ସଙ୍ଗୀତ, ଗୀତ ଓ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରଜର ଗୋମାନେ ଯେଉଁପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅତି ଆଦର କରୁଥିଲେ, ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ସ୍ନେହ ଦେଉଥିଲେ। ଦିନ ସେଷରେ, ବଡ଼ମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥିବା ଏହି କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ମଧୁର ବାଂଶୀ ଧ୍ୱନିରେ ଗୋମାନେ ଓ ଗୋପମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଗାଁକୁ ଫେରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପ, ଗୋମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଠିଥିବା ଧୂଳିରେ ମାଳା ମଲିନ, ବନ୍ଧୁମାନେ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଏହି ରାଜା ଆସୁଥିଲେ। ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କିଛି ଗୁଡାକୁ ଘୂରୁଥିଲା, ମାଳାଧାରୀ କୃଷ୍ଣ ବନ୍ଧୁମାନେଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଓଠ କୋଉଥିବା ବଦରି ଫଳ ପରି ଧୂସର ଓ ମୃଦୁ ଗାଳରେ ସୁର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତି ବା ହେମ୍ବର୍ଣ୍ଣ ଦୁଲା ଝୁଲୁଥିଲା। ଯଥା ରାତିର ରାଜା ରାତି ଶେଷେ ଆସେ, ଏହିପରି ଯଦୁନାଥ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦିନ ସେଷରେ ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳି ଗାଁକୁ ଫେରୁଥିଲେ, ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦ ରଶ୍ମି, ଗୋମାନେଙ୍କୁ ଦିନର ତାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିଲେ। ଏଭଳି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗାନ୍ତି ଗାଉଥିବା ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ଦିନ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ, ମନ ଓ ହୃଦୟରେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମରେ ଏକାଗ୍ର, ଅପାର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଯୁଗଳ ଗୀତ' ନାମକ ତୃତିୟପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତମ୍ ମହାପୁରାଣର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧ ଅଟୁଟ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର। ଏହିପରେ, ଅରିଷ୍ଟ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ବୃଷଭ ଗୋକୁଳକୁ ଆସିଲା। ଏହି ବଡ଼ ଉଚ୍ଚ କୁହୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରି, ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଉଖଣ୍ଡି ଦେଉଥିଲା। ସେ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି କୁଞ୍ଚି, ପୁଛ ଉଠାଇ ମାଟି ଚାଲି ଦେଉଥିଲା, ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମାଟି ଉଠାଇ ଚାଲି ଦେଉଥିଲା। ସେ ଦେଶେ ଦେଶେ ମଳ ଛାଡ଼ି, ପିସାବ କରୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ୟେଁ କୌଣସି ଦିଗରେ ନ ଗଲା, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ଗୋମାନେ ଓ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ଭୟରେ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାମାନେ ଅକାଳ ଗର୍ଭପାତ କଲେ, ମେଘମାନେ ତାଙ୍କ କୁହୁଡ଼ିକୁ ପାହାଡ଼ ଭାବି ଦୂରେ ହଟିଗଲେ। ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଦେଖି ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଗୋମାନେ ଭୟରେ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ। ସମସ୍ତେ ‘କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଗୋକୁଳ ଭୟରେ ବିପ୍ରଳବ୍ଧ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଏହା ଅନୁଭବ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ—‘ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ’—ଏବଂ ଏହି ବୃଷଭ ଦାନବକୁ ଡାକିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଗୋପ ଓ ଗୋମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲେ—‘ହେ ଦୁଷ୍ଟ! ଏହି କ’ଣ କରୁଛୁ?’ ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଝାଟି, ଅରିଷ୍ଟଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଲେ, ଏବଂ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ସମର୍ଥ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଏକ ଉଦାହରଣ।’ ଶ୍ରୀହରି ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ମୋଡ଼ ଉପରେ ହାତ ରଖି ଦଢ଼ିଆ ହେଇ ଦଁଡ଼ାଇ ରହିଲେ। ଏତିକି ବେଳେ, କ୍ରୋଧୋଦ୍ଦୀପ୍ତ ଅରିଷ୍ଟ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଚିରି, ପୁଛ ଘୁରାଇ, ବିଜୁଳି ମେଘ ପରି ଅପୂର୍ବ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଆଗକୁ ନେଇ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଅରିଷ୍ଟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଉପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ପରି ଆକ୍ରମଣ କଲା। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଶିଙ୍ଗ ଧରି ଅଠର ଦଉଡ଼ି ପଛକୁ ଟାଣିଲେ, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ ଅନ୍ୟ ହାତୀକୁ ଟାଣେ। ଠେଲାଯାଇ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଲେ ଅରିଷ୍ଟ, ପରେ ପୁଣି ଉଠି ଦେହ ଘମରେ ଭିଜା, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୁଣି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଶିଙ୍ଗ ଧରି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ମାଟିରେ ପେଲେ, ଜଳଭରା ବସ୍ତ୍ର ମାନେ ଯେପରି ଚିପି ଦେଉଥିବେ, ସେପରି ଅରିଷ୍ଟଙ୍କୁ ଚିପି ଦେଲେ, ଏବଂ ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ। ଅରିଷ୍ଟ ମାଟିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ସେ ରକ୍ତ ବମି, ପିସାବ ଓ ମଳ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ପାଦ ଚାଳି ଚାଳି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା କରି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏଭଳି କୁକୁଦ୍ମିନ୍ ନାମକ ବୃଷଭ ଦାନବକୁ ମାରି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେଇ, କୃଷ୍ଣ ବଳରାମ ସହ କୃଷ୍ଣ ଗୋକୁଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଉତ୍ସବ ହେଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟ ଦେଖି, ଦେବଦର୍ଶୀ ନାରଦ ମୁନି କଂସଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଗଲେ। ସେ କଂସଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ଯଶୋଦାର କନ୍ୟା, ଦେବକୀର ପୁଅ କୃଷ୍ଣ ଓ ରୋହିଣୀର ପୁଅ ବଳରାମ, ଭୟଭୀତ ବସୁଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନନ୍ଦଙ୍କ ଶ୍ରୟସ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଁ ଶିଶୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ୍ଭ ଲୋକମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହା ଶୁଣି, ଭୋଜ ରାଜା କଂସ କ୍ରୋଧରେ ବିବ୍ରତ ହେଲେ। ସେ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଧରି ବସୁଦେବଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କରି, ଏହି ଦୁଇଁ ପୁଅ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର କଥା ଖୋଲିଦେଲେ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଜାଣି, କଂସ ବସୁଦେବ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଲୋହାର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଦେବଦୂତ ନାରଦ ଚାଲିଗଲେ। ତା’ପରେ କଂସ କେଶୀ ନାମକ ଦାନବକୁ ଡାକି କହିଲେ— ‘ଯାଅ, ରାମ ଓ କେଶବଙ୍କୁ ମାର, ତା’ପରେ ମୁଷ୍ଟିକ, ଚାଣୂର, ଶଳ, ତୋଷଳ ଆଦିକୁ ପଠା।’ ଭୋଜ ରାଜା ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ହାତୀପାଳକଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—‘ଏହି ମୁଷ୍ଟିକ ଓ ଚାଣୂର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଲ୍ଲମାନେ।’ ‘ନନ୍ଦଙ୍କ ବ୍ରଜରେ ଆନକଦୁନ୍ଦୁଭିର ଦୁଇଁ ପୁଅ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ରହୁଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ସେମାନଙ୍କ ହାତରେ ଲିଖିତ।