ବୃନ୍ଦାବନର ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଗଛ-ଲତାମାନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଅବିରାମ ପ୍ରସ୍ଫୁଟନରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାଖାଗୁଡିକ ମଧୁର ଧାରାରେ ଭାରି ହୋଇ ନମିଯାଉଥିଲା, ଶରୀର ଭାବରେ ହ୍ରଦୟର ଭକ୍ତିରେ ଭରିଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଫୁଲ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଉଥିଲା। କୃଷ୍ଣ ତିଳକ ଲାଗି, ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁରେ ଭରିଥିବା ତୁଳସୀ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ତାଙ୍କର ବାଁଶୀ ଚାଲିଲେ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଓ ସୁର ଉପରେ ମହୁମାନେ ମତିହାରା ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ। ଝିଲିରେ ମାନ୍ଦାର, ହଂସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ଗୀତରେ ମନ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ଶାନ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ଫୁଲ ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ, ତାଙ୍କର ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଗୋପିମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରିଯାଉଥିଲେ, ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ଯାଉଥିଲା। ବଦଳ ମୃଦୁ ଗୁଞ୍ଜନ କରି, ମିତ୍ର ଭାବରେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରି, ଛାୟା ଦେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଛାତା ଦେଉଥିଲା। କୃଷ୍ଣ ଗୋମାନେ ପାଳିବାରେ ଦକ୍ଷ, ବାଁଶୀ ଚାଳିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଶବ୍ଦରେ ବାଁଶୀ ଚାଲିଲେ ନୂତନ ମେଲୋଡି ଉପଜାଇଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ—ତାଙ୍କର ମନ ଓ ଗ୍ରୀବା ନମାଇ, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ବିମୂଢ ହୋଇ ତଥ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗୋମାନେ, ତାଙ୍କର ଖୁସିରେ, ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଭୂମିକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ଖୁରର ଚିହ୍ନରେ ଭୂମିର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଗୋପିମାନେ ତାଙ୍କର ଚାଲାକ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଏତେ ମଗ୍ନ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ନିଜେ କେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, ବା ଚୁଲ ଓ ପୋଶାକ ବିକୃତ ହେଉଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ଜଣା ନଥିଲା। କେବେ କେବେ ତୁଳସୀ ଗନ୍ଧର ଫୁଲ ମାଳା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଗୋମାନେ ଗଣନା କରି, ସାଥୀର ଶୋଉଳାରେ ହାତ ରଖି, ଗୀତ ଗାଇ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବାଁଶୀ ଶବ୍ଦରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମନ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଥିଲେ; ମୃଗମାନେ ମଧ୍ୟ, ଗୋପିମାନେ ପରି, ଘର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଯମୁନା ତଟରେ ଚମେଲି ମାଳା ଓ ଉତ୍ସବ ପୋଶାକରେ ଶୋଭିତ, ଗୋପା ଓ ଗୋମାନେ ଘେରି, ନନ୍ଦନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ କ୍ରୀଡା କରି, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦ ଭରିଯାଉଥିଲା। ସୁମଧୁର ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧର ହାଲୁକା ବାତାସ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବହୁଥିଲା; ଦେବସଙ୍ଗୀତମାନେ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଉପହାର ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରଜର ଗୋମାନେ ପ୍ରତି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭରିଥିବା, ରାସ୍ତାରେ ବଡ଼ମାନେ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କୃଷ୍ଣ ଦିନ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଗୋମାନେ ଘରକୁ ନେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବାଁଶୀର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତି ଉଚ୍ଚ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁର ଚମକ ଶ୍ରମରେ ଜ୍ୱଳି, ମାଳା ଗୋମାନଙ୍କର ଖୁରର ଧୂଳିରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଦେବକୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏହି ରାଜା ତାଙ୍କର ସାଥୀମାନେ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ ଆସୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ଅଳ୍ପ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ମାଳା ଶୋଭିତ, ସାଥୀମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ଓଠ ଦାନା ଫଳ ପରି ଫିକା, ମୃଦୁ ଗାଲ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। ଯଦୁମହାରାଜ କୃଷ୍ଣ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୀଡା କରି, ଦିନ ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରପତି ପରି ଗ୍ରାମକୁ ଆସି, ଗୋମାନେ ଦିନର ତାପ ଦୂର କରିଥିଲେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳା ଗାଇ, ଦିନ ଅତିବାହିତ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଓ ହୃଦୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ଏଠାରେ 'ଯୁଗଳ ଗୋପୀଗୀତ' ନାମକ ପ୍ରଥମ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପଞ୍ଚତ୍ରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତମ ବିରାଗୀମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର। ଏଉଁପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏବେ ଅରିଷ୍ଟା, ବୃଷଭ ରୂପୀ ଦାନବ, ବୃଜରେ ଆସି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ କୁହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଅନ୍ଦୋଳିତ କରି, ଖୁରରେ ଭୂମି ଖୁଣ୍ଡି ଦେଉଥିଲା। ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଧ୍ୱନି କରି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଖୁଣ୍ଡି, ପୁଛ ଉଠାଇ, ଶିଙ୍ଗର ଟିପ୍ସରେ ମାଟି ଉଠାଇ ଚାଲିଥିଲା। ସେ ଥୋଡ଼ା ଥୋଡ଼ା ମଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ପିଶାବ କରି, ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଦେଖି, ଗୋମାନେ ଓ ଲୋକମାନେ ଭୟଭିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଭୟରେ ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳାମାନେ ଅପରିପକ୍ବ ଗର୍ଭପାତ କରି, ବଦଳ ତାଙ୍କର କୁହାଡ଼କୁ ପାହାଡ଼ ଭାବି, ଦୂରେ ହଟିଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଦେଖି, ଗୋପି ଓ ଗୋପମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଭାଗିଗଲେ; ଗୋମାନେ ଭୟରେ ଗୋକୁଳ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତେ 'କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!' କହି, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; ଗୋକୁଳକୁ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ। କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ 'ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ' ବୋଲି ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ବୃଷଭ ଦାନବକୁ ଡାକି, ଗୋପା ଓ ଗୋମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, 'ଏହି କଣ, ଅତି ଦୁଷ୍ଟ?' ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ହାତରେ ଭୂମିକୁ ଚାପି, ଅରିଷ୍ଟାକୁ ଚିତ୍କାର କରି, 'ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟମାନେର ଅଭିମାନ ନଶ୍ଟ କରିବା ବେଳେ ଆସିଛି' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ସାଥୀର ଶୋଉଳାରେ ହାତ ରଖି, ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏବେ ଅରିଷ୍ଟା ରାଗରେ ଭୂମି ଖୁଣ୍ଡି, ପୁଛ ଝଡ଼ି ମେଘ ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ, ତୀବ୍ର ରେଖାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ରକ୍ତ ଭରି ଚକ୍ଷୁ, ଅରିଷ୍ଟା ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଅଚ୍ୟୁତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ପରି। ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଶିଙ୍ଗରେ ଧରି, ଅଠର ପଦ ଫେରି, ଏକ ହାତୀ ଅନ୍ୟ ହାତୀକୁ ଟାଣିବା ପରି, ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଲେ। ପ୍ରଭୁ ଦ୍ୱାରା ଫିଙ୍ଗା ଯିବା ପରେ, ଅରିଷ୍ଟା ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ଶରୀର ଘମରେ ଭିଜି, ରାଗରେ ଦ୍ୱନି କରି, ଆଉ ଏକଥର ଆକ୍ରମଣ କଲେ।