ବ୍ରଜ ଧାମରେ, ମୁକୁନ୍ଦ କୌଳୀ ଛୁଆମାନେ ସହିତ ମୟୂର ପଖ, ରଙ୍ଗିନ ପଥର ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଗୁରୁ ଯୁଦ୍ଧାର ପୋଷାକ ଅନୁକରଣ କରି, କେବେ କେବେ ଗାଈମାନେକୁ ଡାକୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଚରଣର ଧୂଳି ନିଏଇ ହାଲୁକା ପବନ ଆସି, ନଦୀମାନେର ଧାରାକୁ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିଲା। ଏହି ନଦୀମାନେ, ଆମେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲୁ, ସେମାନେ ମଧୁର ଭାବରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲା। ଏହି ମୂଳ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣ, ଗିରିରାଜଙ୍କ ଭଳି, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପର ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ତାଙ୍କ ମୁରଲିର ଶବ୍ଦରେ ଗାଈମାନେକୁ ଡାକୁଥିଲେ। ଆରଣ୍ୟର ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ, ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶାରୀରିକ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ; ଶାଖାମାନେ ମଧୁର ଧାରାରେ ଭାରି, ମନରେ ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା କମ୍ପିତ, ନବ କୁସୁମ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ କରିଥିଲେ। ତିଲକ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁଭରି ତୁଳସୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କୃଷ୍ଣ ଯେତେବେଳେ ବାଂଶୀ ବାଜାଇଥିଲେ, ମଧୁର ଗନ୍ଧ ଭିତରେ ମଦୋନ୍ମତ ମଉମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଗୀତ ଗାଇ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ। ଝିଲା ଭିତରେ କଉ, ହନ୍ସ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଗୀତରେ ମନ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇ, ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହ ଶୋଭିତ, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭାସ୍ବର, ଗିରିର ଗାଁଆଁଚଳରେ, ବାଂଶୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୋପିମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ହର୍ଷ ବ୍ୟାପି ଯାଉଥିଲା। ମেঘମାନେ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଭୟ କରି, ହଲୁକା ଗୁଞ୍ଜନ କରି, ମିତ୍ରତାରେ ଫୁଲ ଝାଡି, ଛାୟା ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଛତା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି କୃଷ୍ଣ, ଗାଈ ପାଳନରେ ଦକ୍ଷ, ବାଂଶୀ ବାଜାଇବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ଯେତେବେଳେ ବାଂଶୀ ମୁଁହରେ ରଖି ନିଜ ନିଜ ଶୃଷ୍ଟି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ, ଦେବମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ—ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମନ ଓ ଗଳା ନମାଇ, ଅନ୍ତିମ ସତ୍ୟ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗାଈମାନେ, ତାଙ୍କର ଖୁସିରେ, ମେଘ, ବଜ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚରଣରେ ଭୂମିର ଘାଉ ଆଛାଦିତ କରି, ବ୍ରଜ ଭୂମିକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚପଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି, ଆମେ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଗ୍ରହରେ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ହୋଇ, ଅପନା ଚୁଳ ଓ ପୋଷାକ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଦିଗବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲୁ। କେବେ କେବେ ତୁଳସୀର ଗନ୍ଧର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଗାଈମାନେ ଗଣନା କରୁଥିଲେ, ଏକ ପ୍ରିୟ ସାଥୀଙ୍କ ଡେହିରେ ହାତ ରଖି, ଚାଲିବା ସମୟରେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ। ବାଂଶୀର ଶବ୍ଦରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ମନ ତାଙ୍କୁ ନିବେଶିତ, ମାନ୍ୟତାର ନଦୀରେ ମୃଗମାନେ ଏହି ଗୋପିମାନେ ପରି ଘର ଛାଡି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଯମୁନା ତଟରେ, ଚମେଲି ମାଳା ଓ ପର୍ବ ପୋଷାକରେ ଶୋଭିତ, ଗୋପ ଓ ଗାଈମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ବାଲ୍ୟ ବିଳାସରେ ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନେର ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିଲେ। ମନୋରମ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧର ହାଲୁକା ପବନ ଅପରିମିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲା; ଦେବଗଣ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରଜର ଗାଈମାନେ ପ୍ରତି ଉତ୍ସାହିତ, ରାସ୍ତାରେ ବୟସ୍କମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସମସ୍ତ ଗାଈକୁ ଦିନ ଶେଷରେ ଘରେ ନେଇ ଆସୁଥିଲେ, ବାଂଶୀର ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଗାଉଥିଲେ। ଚେହେରାର ଶୋଭା କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଚମକି, ମାଳା ଚରଣର ଧୂଳିରେ ଆଛାଦିତ, ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସୁଥିଲେ—ଏହି ଦେବକୀ ଗର୍ଭର ରାଜା। ସ୍ମିତ ଚେହେରା, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେବାରେ ଦୟାଳୁ, ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଜୁରି ଫଳ ପରି ଫିକା, ମୃଦୁ ଗାଲ ତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନାର ଆଭାରେ ଶୋଭିତ। ଯଦୁମହାରାଜ କୃଷ୍ଣ, ହାତୀର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳ କରି, ଦିନ ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆସି, ଚେହେରାରେ ଆନନ୍ଦ ଆଲୋକ, ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଗାଈମାନେକୁ ଦିନର ଦହାରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: ଏପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ବିଳାସ ଗୀତ ଗାଇ, ବ୍ରଜର ଜନନୀମାନେ ଦିନକୁ ତାଙ୍କୁ ନିବେଶିତ ମନ ଓ ହୃଦୟରେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ବିତାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, 'ଯୁଗଳ ଗୀତ' ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟର ଅନ୍ତ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ଦଶମ ଏକାଦ୍ଶ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର। ତାପରେ, ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକଦିନ ଅରିଷ୍ଟା ନାମକ ବୃଷ ଦେମନ ବ୍ରଜରେ ଆସି, ତାଙ୍କର ବଡ଼ କୁହା ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରି, ଖୁର ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଉଖଣି ଦେଇଥିଲେ। ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଗର୍ଜନ କରି, ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଖୁଣି, ପୁଂଚ ଉଠାଇ, ଶିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଉଠାଇ ଫେଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ବୃଷ ଦେମନ ଅଲ୍ପ ଅଲ୍ପ କରି ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ଛାଡି, ଅନ୍ଧା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଗର୍ଜନରେ ଗାଈ ଓ ଲୋକମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଭୟରେ ଗର୍ଭବତୀ ଜନନୀମାନେ ସମୟର ପୂର୍ବରୁ ଗର୍ଭପାତ କରିଥିଲେ, ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର କୁହାକୁ ପାହାଡ଼ ଭାବି ଦୂରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶିଙ୍ଗ ଦେଖି ଗୋପ ଓ ଗୋପିମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତିମ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ଗାଈମାନେ ଭୟରେ ଗାଁ ଛାଡି ଗୋକୁଳ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ। ସମସ୍ତେ 'କୃଷ୍ଣ! କୃଷ୍ଣ!' ବୋଲି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ; ଗୋକୁଳର ଏହି ଭୟ ଦେଖି, ପ୍ରଭୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ। ତିନି 'ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ' ବୋଲି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ବୃଷ ଦେମନକୁ ଡାକି, ଗୋପ ଓ ଗାଈମାନେ ଭୟରେ କପିବା ସ୍ଥିତିରେ ଦେଖି: 'ହେ ଅପବିତ୍ର ଜୀବ! ଏହା କଣ?' କହିଲେ। ଅଚ୍ୟୁତ ତାଳି ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଅଟାଇ, ଅରିଷ୍ଟାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, 'ମୁଁ ଅପରାଧୀମାନେର ଅହଂକାର ନାଶକ, ତୁମେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। କୃଷ୍ଣ, ବନ୍ଧୁଙ୍କ ଡେହିରେ ହାତ ରଖି, ଏପ୍ରତିକ୍ଷା କଲେ; ଅରିଷ୍ଟା ରୋଷରେ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଉଖଣି, ପୁଂଚ ମେଘ ପରି ଘୁରାଇ, ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।