ରାତି ଆରମ୍ଭ ହେବା ସହିତ, ଆକାଶରେ ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଲା, ଆସପାସର ପବନ ଚମେଲି ଫୁଲ ଓ ମଦିରା ମକରନ୍ଦର ଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଯାଇଥିଲା, ଯାହା ମନ୍ଦ ହୃଦୟକୁ ମୁହଁ ଦେଉଥିବା ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଗାଇଁ ଥିଲେ । ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଏମିତି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ କାନକୁ ଶୁଭ ଦେଉଥିଲା, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମନ୍ୱୟ ରେ ଏହି ସଙ୍ଗୀତ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଗୀତ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ରାଜନ, ସେମାନେ ନିଜେମାନେ ଅନୁଭବ କରିପାରୁନଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କର ପୋଶାକ ଖସିଯାଉଥିଲା, କେଶ ଓ ମାଳା ବିଖରିଯାଉଥିଲା । ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ ଖେଳୁଥିଲେ, ଗାଉଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ କୁବେରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶଂଖଚୂଡ ନାମକ ଦାନବ ଆସିପହଁଚିଲା । ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଦୂରରୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ । ଶଂଖଚୂଡ ଗୋପୀମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂକୋଚ ବିନା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ହଂକାରି ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଗୋପୀମାନେ "କୃଷ୍ଣ! ବଳରାମ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଆଉ ନିଜ ସଙ୍ଗୀନୀମାନେ ଧରାଯାଇଛନ୍ତି ଦେଖି, କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଗାଁର ଗାଈ ଚୋରି ନେଇଯିଥିବା ଚୋର ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥିବା ଭାଇମାନେ ପରି ଦୂତିୟକ୍ଷଣରେ ଦୌଡ଼ିଲେ । ସେମାନେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗୋପୀମାନେକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ, "ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ!"—ଏହି ପ୍ରଭଳ ଭାଇମାନେ ଗଦା ଧରି ଅସୁର ଯକ୍ଷଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ । ଶଂଖଚୂଡ ତାଙ୍କୁ ଯମ ଓ କାଳ ପରି ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ନିଜ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଗୋପୀମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଦୌଡ଼ି ଚାଲିଗଲା । ଗୋବିନ୍ଦ ତାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଦୌଡ଼ି ଯିଏଠି ଯିଏଠି ଶଂଖଚୂଡ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ମଣି ନେବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖି । ବଳରାମ ତଥା ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ରହିଗଲେ । କୃଷ୍ଣ ଦୂରରୁ ଶଂଖଚୂଡଙ୍କୁ ଧରି, ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଗୁରୁତର ଘୁସି ମାଡ଼ି, ମୁକୁଟ ମଣି ଓ ସହଚର ମଣି ନେଇଲେ । ଶଂଖଚୂଡଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ମଣି ଆନନ୍ଦର ସହିତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଗୋପୀମାନେ ତାହା ଦେଖୁଥିଲେ । ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗାଈ ଚରାଇବା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଦିନ କାଟୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସବୁବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାଗୀତ ଗାଉଥିଲେ । ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ: "ଯେଉଁଠି ମୁକୁନ୍ଦ ତାଙ୍କ ବାଁ ହାତରେ ବାଂଶୀ ଧରି, ବାଁ ଗାଲ ଉପରେ ବାଁ ବାହୁ ରଖି, ଭୂଆଁ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଙ୍ଗୁଠି ମାର୍ଗ ଚିହ୍ନଟ କରୁଛି, ସେଠାରେ ସେ ଆମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି ।" ଦେବୀମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ଶ୍ରୁତିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ମନ ଆସକ୍ତ କରି, ନିଜ ପୋଶାକ ଭୁଲିଯାଉଥିଲେ । "ଅହୋ! ଅଦ୍ଭୁତ କନ୍ୟାମାନେ, ଶୁଣ, ଯେତେବେଳେ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ, ଦୁଃଖିତମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ବାଂଶୀ ଚଳାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ମାଳା ଓ ହାସ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ପରି ଚମକୁଥାଏ ।" ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦରେ, ବୃନ୍ଦାବନର ବୃଷଭ, ହରିଣ ଓ ଗାଈମାନେ ଦୂରରୁ ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୁହଁରେ ଘାସ ଧରି, କାନେ ଶବ୍ଦ ଦେଇ, ଶିଳାପଟ ଭଳି ଏକାଠି ବସିଯାଉଥିଲେ । ମୁକୁନ୍ଦ ପେଚକ ପାଖରେ, ରଙ୍ଗିନ ମିନରାଲ ଓ ପତ୍ର ଧରି, ମଲ୍ଲଯୋଧା ପରି ଚଳି, କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ ଗୋପମାନେ ସହ ଗାଈ ଡାକୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ନଦୀମାନେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରବାହ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପଦପଙ୍କଜର ଧୂଳିର ଗନ୍ଧରେ ମନ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଭଲ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇ, ତାଙ୍କ ଜଳ ନିର୍ବିକଳ ହୋଇଯାଉଥିଲା । ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ପାହାଡ଼ ରାଜା ପରି, ସଙ୍ଗୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ଅରଣ୍ୟରେ ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଗାଈ ଡାକି, ପାହାଡ଼ ଛାଏଁ ଚାଲୁଥିଲେ । ଅରଣ୍ୟର ଲତା ଓ ଗଛମାନେ ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ; ଶାଖା ମଧୁ ଝରାଇ, ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲ ଫୁଟାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମାଥାରେ ତିଳକ, ବନମାଳା, ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁ ଭରା ତୁଳସୀ ଥିଲା; ବାଂଶୀ ଚଳାଇବା ସମୟରେ, ମଦମାତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ । ହ୍ରଦରେ କ୍ରଞ୍ଚ, ହଂସ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ନିଜ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଚୁପଚାପ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ପାହାଡ଼ ଛାଏଁ ଗୋପମାନେ ସହ ମାଳା ଓ ଅଳଂକାର ପିନ୍ଧି, ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଗୋପୀମାନେକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଉଥିଲା । ମେଘ ତାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା କରି, ଶାନ୍ତ ଗୁଞ୍ଜନ କରି, ଫୁଲ ଝରାଉଥିଲା ଓ ଛାଏଁ ଦେଉଥିଲା । ତିନି ଲୋକର ଦେବତା—ଇନ୍ଦ୍ର, ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମନ ନମାଇ, ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ । ବୃଜର ଗାଈମାନେ, ତାଙ୍କ ଖୁରରେ ଧ୍ୱଜ, ବଜ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଭୂମିର ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିଲେ । କୃଷ୍ଣ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ଚାହାଣି ଓ ମନର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ନିଜ ପୋଶାକ ଓ କେଶ ଏଠାରେ ଅଛି କି ନାହିଁ ଜଣାନଥିଲେ । କେବେ କେବେ ତୁଳସୀ ଗନ୍ଧ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଗାଈଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରି, ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗୀଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ହାତ ରଖି, ଗୀତ ଗାଇ ଚାଲୁଥିଲେ । ତାଙ୍କ ବାଂଶୀ ଶବ୍ଦରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ; ଏହି ଦିଗରେ ହରିଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୋପୀମାନେ ପରି ଘର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯାଉଥିଲେ । ଯମୁନାତୀରେ ମାଲା ଓ ଶୁଭ ପୋଶାକରେ ସଜି, ଗୋପମାନେ ଓ ଗାଈମାନେ ଘେରି, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେ ସହ ଲୀଳା କରୁଥିଲେ । ମନୋରମ ଚନ୍ଦନ ଗନ୍ଧର ମୃଦୁ ବାତାସ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲା; ଦେବଗଣ ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଅର୍ପଣ ସହ ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ ।