ରାସ ଲୀଳାରେ ଅତିଶୟ କ୍ରୀଡା କରି ଥିବା ଗୋପୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। କେହି ଜଣେ ଗୋପୀ ତାଙ୍କର ଢିଲା ହୋଇଯାଇଥିବା କଙ୍କଣ ଓ ମଲୟାଜ ମାଲା ସହିତ ତାଙ୍କର ହସ୍ତକୁ ମୁଷଳଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ରଖି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୀଳ କମଳ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ବାହୁକୁ ନାକରେ ଲଗାଇ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି ଚୁମ୍ବନ କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖିଳିଥିବା କଣ ଛୁଡ଼ି ର ଆଭା ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ଗଣ୍ଡସ୍ଥଳୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗଣ୍ଡ ସହ ଲଗାଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚବାଇଥିବା ପାନ ଦେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଗୋପୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗାନରେ ଲୀନ ହୋଇ, ପାଦସ୍ପନ୍ଦନ ଓ କଟିବନ୍ଧ ର ଧ୍ୱନି ସହିତ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ପଦ୍ମ ହସ୍ତକୁ ତାଙ୍କର ଉରସ୍ଥଳୀ ଉପରେ ରଖି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋପୀମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରେମିକ ଭାବେ ପାଇ ତାଙ୍କୁ ଗଳେ ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଗୀତ ଗାଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର କମଳ ଆକୃତିର କଣ ଛୁଡ଼ି, ମୁକୁତ ତାଲ ଓ ହସ୍ତପଦ ମୁଦ୍ରିକା ଧ୍ୱନି ସହିତ, ଶ୍ରମ ର ସ୍ୱେତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁହଁ ଓ ଖୋଲିଯାଇଥିବା ମାଲା ସହିତ, ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନ ଅଟାରେ ମଧୁମକୁଣ୍ଡଳି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସହ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଆଲିଙ୍ଗନ, ସ୍ପର୍ଶ, ଭାସ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ହସି ଓ ଖେଳ ମଧ୍ୟମରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି କୃଷ୍ଣ ଭାବର ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ଯେପରି ଖେଳେ, ସେପରି ଗୋପୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଗୋପୀମାନେ ଏତେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର କେଶ, ବସ୍ତ୍ର, ଚେଷ୍ଟ ବନ୍ଧନ ଖୋଲିଯାଇଥିଲା, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଗଢ଼ି ନେବା ସମ୍ଭବ ହୋଇନଥିଲା, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଖସିଯାଉଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ମାନସିକ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯେତେ ଗୋପୀ ଥିଲେ ସେତେ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସବୁଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସବୁ ଗୋପୀ ସହ ଲୀଳା କରିଥିଲେ। ଅତିରିକ୍ତ କ୍ରୀଡାରେ ଥକିଯାଇଥିବା ଗୋପୀମାନେ ପାଇଁ ଦୟାମୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ ହସ୍ତରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଞ୍ଚି ଦେଉଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କଣ ଛୁଡ଼ି ଓ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମୁହଁରେ ମଧୁର ହାସ୍ୟ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ସହ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଗାଇ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମ ହସ୍ତ ସ୍ପର୍ଶରେ ଧନ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମାଳା ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଚେଷ୍ଟ ର କୁମ୍କୁମ ଲାଗି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସହିତ, ଏକ କ୍ଲାନ୍ତ ହାତୀ ନିଜ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ସହ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି, ଅଟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯୁବତୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଉଥିବା, ସବୁ ଦିଗରୁ ଭାଲ ପ୍ରେମ ଓ ହାସ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦେବମାନେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରୁଥିବା, ସେ ଆତ୍ମରତି ଭଗବାନ ହାତୀରାଜା ପରି ଲୀଳା କରୁଥିଲେ। ପରେ, ଏହି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁହା ଓ ଜଳରେ, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ, ଅନେକ ଆନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ସହିତ ମଦନ୍ତ ହାତୀ ପରି ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଶୋଭିତ ରାତିଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରେମିକାମାନେ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରି, ନିଜ ରସକୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ରଖି, ଶରତ୍କାଳ ର କବିତା ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ତାପରେ, ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏ ଭଗବାନ ତ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଅଧର୍ମ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଅବତରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ କେମିତି ସେ ପର ନାରୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଧର୍ମ ର ବିପରୀତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ? ଏହି କର୍ମ ତ ନିନ୍ଦିତ, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ମୋ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତ କରନ୍ତୁ। ତାପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୋଷ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସବୁ କିଛି ଜଳାଇ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହଁ, ସେମାନେ ଏହା ଅନୁକରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟଥା ରୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ହେବା ପରି ବିପଦ ଆସିପାରେ। ଦେବମାନେ କେବଳ ଯେଉଁ କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସେମାନେ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ନିଜ କୌଣସି ଲାଭ ପାଇଁ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟଙ୍କୁ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ଏହି ଲୋକ, ଦେବତା, ଜନ୍ତୁ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରାଯାଏ; ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ତ ସେମାନଙ୍କୁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣଧୂଳି ସେବା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ରୂପେ ଚର୍ଯ୍ୟା କରନ୍ତି; ଭଗବାନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ—ଗୋପୀ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରୁଛନ୍ତି। ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ମାନବ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଏପରି ଲୀଳା କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିଶୀଳ ହୁଏ। ବୃନ୍ଦାବନ ନିବାସୀମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ପାଖରେ ଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍୵ାମୀ ଭାବି, ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ସ୍୵ାମୀ ଭାବିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ରାତି ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଗୋପୀମାନେ ଯଦିଓ ମନ ଭରି ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିଲେ, ତଥାପି ଭଗବାନ ଭାବେ ଭାବି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ବୃନ୍ଦାବନ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଲୀଳା ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା କଥାହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାଗବତ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ମନର କାମ ରୋଗ ଦୂର କରିପାରନ୍ତି। ଏହିପରେ ଏକ ଦିନ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଅବସରରେ, ଗୋପମାନେ ଗାଁର ଛେଳାଗାଡ଼ି ଚଢ଼ି ଆମ୍ବିକାବନକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭଗବାନ ପଶୁପତି ଓ ଦେବୀ ଆମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଗାଁଁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ମଧୁ ଓ ଭୋଜନ ଦାନ କରି, "ପ୍ରଭୁ ଆମେ ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ" ବୋଲି କହିଥିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ତୀରେ ଜଳପାନ ଓ ଉପବାସ କରି, ନନ୍ଦ, ସୁନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେଠାରେ ରାତି କାଟିଥିଲେ।