ଉପବନରେ ଗୋପୀମାନେ ସମେତ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ରାସ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଦେବକୀନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣ ସେଠାରେ ସବୁଠୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଚମକୁଥିଲେ, ଏକ ମହା ପନ୍ନା ମଣି ପରି ସୁନା ମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଭାବ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଭୂମିରେ ଭିତି, ହାତ ଦେଇ ନୃତ୍ୟ, ହସି ଦୃଷ୍ଟି, ଭୌହ ଖେଳ, ଝୁଲିଥିବା କଣ ଦାନା ଚେହେରାକୁ ଛୁଇଁ ଯିବା, ଘମରେ ଭିଜିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଚୁଟି, ଏମିତି ଅନେକ ଭାବରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ମେଘ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗାଇ, ରାଗରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା କଣ୍ଠ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ, ସେମାନେ ଗୀତରେ ନିମଗ୍ନ ହେଇ ସମସ୍ତ ଉପବନକୁ ଗୀତରେ ଭରିଦେଲେ। ଏକ ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଗୀତରେ ତାଳ ମେଳାଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ 'ଭଲ, ଭଲ' ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ପୁନି ପୁନି ଗାଇ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କଲେ। ଏକ ଗୋପୀ ରାସରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ହାତ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଦଣ୍ଡଧାରୀଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଉପରେ ରଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଚୁଡା ଓ ମଲୟ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୀଳ ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ହାତକୁ ନାକରେ ଲାଗି, ଆନନ୍ଦରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ନୃତ୍ୟରେ ଚେହେରାରେ ଝୁଲିଥିବା କଣ ଦାନାର ଚମକ, ତାଙ୍କ ଚେହେରାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚେହେରା ସହ ଲଗାଇ, ନିଜ ଚୁଇଥିବା ତମ୍ବୁଳ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ, ନୃତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗୁଂଗୁର ଓ କମରବନ୍ଦ ଝଙ୍କାରି, ଶ୍ରମିତ ହୋଇ, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କର ପଦ୍ମହସ୍ତ ନିଜ ଉରସ୍ଥଳେ ରଖିଲେ। ଏହିପରି ଗୋପୀମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟତମ ଭାବରେ ପାଇ, ଶ୍ରୀର ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ ଭାବରେ, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଗଳାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଲୋଟସ କଣ ଦାନା, ଚୁଡା, ଘମରେ ଚମକୁଥିବା ଚେହେରା, ଅଂଗୁଥିବା ମଲୟ ଫୁଲ ଓ ମଧୁମକୁ ଗୀତରେ, ଗୋପୀମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଉପବନରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ଏମିତି ଆଲିଙ୍ଗନ, ହସି, ଚାହିଁବା, ମନ୍ଦ ହସ, ମିଶି ମିଶି ଖେଳ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଭଗବାନ୍ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ସହ ଖେଳ କଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ସହ ଖେଳେ। ତାଙ୍କର ଅଂଗ ସ୍ପର୍ଶରେ ଗୋପୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନିମଗ୍ନ, ଚୁଡା, ମୁଣ୍ଡ, ଓ ଅଂଗବନ୍ଦ ଖସିଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ମଲୟ ଓ ଭୂଷଣ ଖସିଯାଇଥିଲା, ସଂଗ୍ରହ କରିପାରୁନଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଖେଳ ଦେଖି ଦିବୀୟ ନାରୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଇ, ଅଭିଲାଷାରେ ଅନ୍ଧା ହେଲେ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାଙ୍କର ପରିକର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ଜେତେ ଗୋପୀ ଥିଲେ, ତେତେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଚେତନାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଖେଳରେ ଅତିକ୍ରମ କରି କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ, କୃଷ୍ଣ ଦୟା ଓ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ଚେହେରାକୁ ନିଜ ଶାନ୍ତ ହସ୍ତରେ ପରିସ୍କାର କଲେ। ଗୋପୀମାନେ କଣ ଦାନା, ଚୁଡା, ଚେହେରାର ଚମକ, ମିଶି ହସି, ଦୃଷ୍ଟି, ଗୀତରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର କୃତ୍ୟ ଗାଇ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମହସ୍ତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଧନ୍ୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ମଲୟ ମାଳା ଭାଙ୍ଗି, ଉରସ୍ଥଳର କୁଙ୍କୁମରେ ମିଶି, ଗୋପୀମାନେ ସହ ଉପବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏହିପରି ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ଏକ କ୍ଳାନ୍ତ ହାତୀ ନିଜ ମହିଳା ହାତୀମାନେ ସହ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏଠାରେ, ଯୁବତୀମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ଚାରିପାଖରୁ ହସି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଦେବମାନେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କରି, ସ୍ଵୟଂରମଣୀ କୃଷ୍ଣ ହାତୀର ରାଜା ପରି ଖେଳ କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଉପବନରେ, ଭୂମି ଓ ଜଳରେ, ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ, ଆନନ୍ଦିତ ନାରୀମାନେ ସହ ରୁତି ହାତୀ ପରି ଖେଳ କଲେ। ଏପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୋଭିତ ରାତିମାନେ, ସ୍ନେହ ଭରା ନାରୀମାନେ ସହ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଖେଳ କରି, ନିଜ କାମ ନିଜେ ଶାନ୍ତ କରି, ଶରଦ ଋତୁର କବିତା ରସ ଉପଭୋଗ କଲେ। ତେବେ, ପରିକ୍ଷିତ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ଓ ଅଧର୍ମ ଦମନ ପାଇଁ ଭଗବାନ୍ ସ୍ଵୟଂ ଅବତରଣ କରନ୍ତି। ତେବେ, କିପରି ତିନି ଧର୍ମର ଉଚ୍ଚାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସୁରକ୍ଷା କରି, ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଧର୍ମ ବିରୋଧ କରିଲେ? ଯଦୁମୁକ୍ତ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ସ୍ଵୟଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତେଣୁ ଏହି କୃତ୍ୟ ନିନ୍ଦିତ, ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ? ଆମର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଧର୍ମ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୋଷ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସବୁକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଦେବତା ନୁହଁ, ସେ କେବେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ, ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ; ଅଜ୍ଞାନରେ କରିଲେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରି ମହାପ୍ରଳୟ ବିଷରେ ହାନି ହେବା ପରି, ସେ ନଶ୍ଟ ହେବ। ଦେବମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ସତ୍ୟ, କେବେ କେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦେବମାନେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅହଂକାର ନଥିଲେ, ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ହାନି ନାହିଁ। ଜନ୍ତୁ, ମାନବ, ଦେବମାନେ—ସମସ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ସେମାନେ ଉପରେ ନିତି ଅନୁସାରେ ସୁଭ ଓ ଅସୁଭ ଲାଗୁଥାଏ। ଯେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦ୍ମ ପଦର ଧୂଳିରେ ସେବା କରି, ଯୋଗଶକ୍ତିରେ କର୍ମ ବନ୍ଧନ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଚାରିପାଖେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅନ୍ୟ ନୁହଁ। ଭଗବାନ୍ ଗୋପୀ, ତାଙ୍କ ପତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବସି, ସେ ଏଠାରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଖେଳ କରୁଛନ୍ତି। ଜୀବମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଇବା ପାଇଁ, ଭଗବାନ୍ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏପରି ଲୀଳା କରୁଛନ୍ତି; ଏହା ଶୁଣି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଭଗବାନଙ୍କର ମାୟାରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନ୍ୟ ଜନଙ୍କୁ ନିଜ ପତି ଭାବି ଇର୍ଷ୍ୟା କରୁନଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାର ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ଗୋପୀମାନେ ଅନିଚ୍ଛାରେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନ୍ ଵାସୁଦେବଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ଲୀଳା ଯେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା କଥାହେବା, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭଗବାନ୍ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ହୃଦୟର କାମ ରୋଗ ଦୂର କରେ। ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏକ ଦିନ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସବରେ, ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ଅମ୍ବିକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ବୃଷ ଦେଇ ଗଡିଏ ଗଡିଏ ଯାଇଲେ।