କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଆତ୍ମନିଗ୍ରହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଏବଂ କର୍ମର ପରିତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ। ଏହା ସହିତ, ଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗ, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଥିବା ଏବଂ ଏହି ଦୁଇଟି ରେ ନିମଗ୍ନ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି। ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଓ ଦୃଢ଼ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଦେଖିପାରେ, ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଗୁଣସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଭକ୍ତିଯୋଗ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଏବଂ ସେହି ଉପାୟ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ସମୟ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଅନେକ ଚକ୍ରରେ ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପଥକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ଉପଦେଶ କଦାପି ଦୁଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ, ଅଭିମାନୀ, ଶତ୍ରୁଭାବାପନ୍ନ, ବା ବାହ୍ୟ ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ଲୋଭୀ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ, ମୋତେ ଅଭକ୍ତ, ବା ମୋର ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ଶିଖାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସଂଯମୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମିତ୍ରଭାବରେ ଦେଖେ, ଏବଂ ସେବା କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍—ସେମାନେ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ। ଯିଏ ବାହ୍ୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତ, ମନ ଶାନ୍ତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଏବଂ ମୋତେ ସମସ୍ତରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଠିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍। ହେ ମାତା, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି କଥାକୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ମନକୁ ମୋଠାରେ ଧରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି ମଧୁର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କାରଣ ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ଇଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାହାଁଠାରେ, ଗୋବିନ୍ଦ ଗୋପୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରାସ ରସକ୍ରୀଡ଼ା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହିଳାମଣିମାନେ, ଏକାଏକି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ହାତ ଧରି ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ। ଏହି ରାସ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ଗୋପୀ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, କୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏହା ଦେଖି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାବିଥାନ୍ତେ ମଣିଷ ନୁହେଁ, ମଣେ ହେଉଥିଲା ଆକାଶରେ ଶତଶଃ ବିମାନ ଭିଡ଼ିଯାଇଛି। ଦେବତାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଉତ୍ସାହରେ ମନ ଭରି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ; ତାପରେ ଢୋଲ ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ରବ ହେଲା, ପୁଷ୍ପର ବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଭଗବାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଯଶ ଗାଇଲେ। ରାସମଣ୍ଡଳରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କର କଙ୍କଣ, ନୂପୁର ଓ ଘଂଟିର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ମିଶି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ହେବା ଏକ ବଡ଼ ପନ୍ନାରତ୍ନ ସୁନା ମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ପାଦ ଦଳିବା, ବାହୁ ନଚାଇବା, ହସୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି, ଭୌହୁ ଚଞ୍ଚଳତା, ଝୁଲିଥିବା କଣ୍ତା ଗଲାରେ ଲାଗିବା, ଘାମରେ ଭିଜା ଚୁଲିର ଗୁଞ୍ଜା, ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଗାଇଲେ; ସେମାନେ ମେଘମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ନୃତ୍ୟ କରି, ଗଳା ରଙ୍ଗିନ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଛୁଆଁରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟାମଣିମାନେ ଗାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱର ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପୂରଣ କଲା। ଏଉଁ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଗୋପୀ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଗୀତକୁ ତାଳ ଦେଇ ଗାଇଲେ, ଭାଗବତ ସ୍ନେହ ଓ 'ଶାବାଶ, ଶାବାଶ' କହି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ଜଣେ ଗୋପୀ ରାସ ରସକ୍ରୀଡ଼ାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଢିଲା କଙ୍କଣ ଓ ମଲ୍ଲିମାଳା ସହ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ ବାହୁ ଉପରେ ନିଜ ହାତ ରଖିଲେ। ଅନ୍ୟଜଣେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୀଳ କମଳ ଗନ୍ଧିତ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ବାହୁକୁ ନାକରେ ଲାଗି, ଆନନ୍ଦରେ ଚୁମ୍ବନ କଲେ। ଅନ୍ୟଜଣେ ନୃତ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ, ନୂପୁର ଓ କମରବନ୍ଧ ରବେ ଭରି, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଅତି ସୁନ୍ଦର କମଳ ହାତକୁ ନିଜ ଛାତି ଉପରେ ରଖିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପତି ଭାବେ ପାଇ, ତାଙ୍କର ଗଳାରେ ବାହୁ ଦେଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ଗାଇଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। କମଳ କଣ୍ତା, ଝୁଲିଥିବା ଚୁଲି, ଘାମରେ ଚମକୁଥିବା ଗାଲ, ମୁହଁର ଦୀପ୍ତି, ତାଙ୍କର କଙ୍କଣ ଓ ନୂପୁରର ଶବ୍ଦରେ, ଗୋପୀମାନେ ଭଗବାନ ସହ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଚୁଲିରେ ମାଳା ଢିଲା ହୋଇ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜାର ଶବ୍ଦ ମଧୁର କରୁଥିଲା। ଏଭଳି ଆଲିଙ୍ଗନ, ହାତର ଛୁଆଁ, ସ୍ନେହ ଦୃଷ୍ଟି, ଖେଳିବା ହସି, ଭଗବତୀଙ୍କ ପତି ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି କୃଷ୍ଣ ଶିଶୁ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେପରି ଭାବେ ଭୂଷିତ ଗୋପୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଚୁଲି, ବସ୍ତ୍ର, ଅଂଗବନ୍ଧ ଢିଲା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଖସିଯାଉଥିଲା, ପୁଣି ସଂଗ୍ରହ କରିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଖେଳ ଦେଖି ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ଅଭିଲାଷାରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ରହିଗଲେ। ଯେତିକି ଗୋପୀ, ସେତିକି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଏକାକୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ରମଣ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଗୋପୀମାନେ ଅଧିକ ଖେଳରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଦୟାଳୁ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ ହାତରେ ମୁହଁ ପଞ୍ଚିଦେଇଲେ। ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ହସ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୁଷିତ, ଭଗବାନଙ୍କ କମଳ ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଧନ୍ୟ ମନେ କରି, ତାଙ୍କର ଯଶ ଗାଇଲେ।