ଓ ମୋ ପ୍ରିୟା ଗୋପୀମାନେ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ସାଂସାରିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ, ମୋ ସେବାରେ ନିଜକୁ ଅର୍ପିତ କରିଛ। ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୋତେ ପୂଜା କରୁଛ, ତଥାପି ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରହେ, ଏହିଥିରେ ତୁମେ ମନମେଳ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମର ଏହି ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଘର ଓ ସମସ୍ତ ବାନ୍ଧନ କାଟି ମୋ ପ୍ରେମରେ ଲଗିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କର୍ମ ହେଉ ତୁମ ପୁରସ୍କାର। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର 'ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା' ନାମକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତିରୂପୀ ଯୋଗ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପରେ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ଏହା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ବିରକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ଅନୁଭୂତିକୁ ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ କାହାର ମନ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ବୁଝିନଥାଏ—ସେହି ମଧୁର କିମ୍ବା କଷ୍ଟଦାୟକ ବସ୍ତୁ ହେଉ—ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଭାବରେ ଦେଖେ, ଗ୍ରହଣ ଓ ବିରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ ଥାଏ, ଏବଂ ପରମ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ନିଜେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ, ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରତୀତି ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରକ୍ତି। ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱନି, ରୂପ ଆଦି ରୂପେ ଦେଖାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଗୁଣ। ଯେପରି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାରର ରୂପରେ ତିନିପ୍ରକାର, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ଏଗାର ରୂପରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ସବୁ କେବଳ ଯେଉଁଠାରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ନିର୍ବିକାର ଭାବ, ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିବାଯାଏ, ଏହା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏକ ବସ୍ତୁ ଯଦ୍ୟପି ଅନେକ ଗୁଣ ରଖିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ସେ ଅଖଣ୍ଡ ରହିଥାଏ; ଏହିପରି ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୂଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ମନ ନିୟମନ, କର୍ମତ୍ୟାଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା; ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ପଦ୍ଧତି, ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କର୍ମ ଓ ବିରକ୍ତିର ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା; ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ ଗୁଣସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଭକ୍ତିଯୋଗ ବିବରଣ କରିଛି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଯେଉଁଠାରେ କାଳ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଅନେକ ଚକ୍ର, ଯାହାରେ ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପଥକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ କଦାପି ଦୁଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ, ଅଭିମାନୀ, ବିରୋଧୀ, ବା ମାତ୍ର ଆଡମ୍ବର ଧାର୍ମିକଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଲୋଭୀ, ଗୃହସ୍ଥ ମନସ୍କ, ମୋତେ ଅଭକ୍ତ, ମୋର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ବିଶ୍ୱାସୀ, ଭକ୍ତ, ନିୟମିତ, ଅସୂୟା ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ମିତ୍ର ଓ ସେବା ଉତ୍ସୁକ୍ତି ଥାଏ—ସେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବାହ୍ୟ ଭୋଗରୁ ଅଲଗା, ଶାନ୍ତ ମନ, ଅସୂୟା ଶୂନ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଏବଂ ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ—ସେଉଁଠି ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ୍। ଓ ମା, ଯେ କେହି ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସରେ ଶୁଣିବେ, କିମ୍ବା ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରି ଏହା ପଢ଼ିବେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ବାଚନ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ବିୟୋଗର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶା ପୂରଣ ହେଲା। ସେଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ଭକ୍ତିମୟ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରାସ କ୍ରୀଡ଼ା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗଳ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ସେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମନେ ହୁଏ ଯେ, ଆକାଶ ଶତଶଃ ଉଡ଼ୁଥିବା ମହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ତାପରେ ଢୋଳ ମାରିଲା, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା, ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ନିର୍ମଳ ମହିମା ଗାଇଲେ। ରାସମଣ୍ଡଳରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚୂଡ଼ି, ନୂପୁର ଓ ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦରେ ମହାନ୍ଦ୍ର ରବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବକୀନନ୍ଦନ ଭଗବାନ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଯେପରି ହେମମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ପନ୍ନା ମଣି ତିଆଁ। ପାଦ ଦଳାଇ, ବାହୁ ଓଲାଇ, ହସିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି, ଭୌହ ଚଞ୍ଚଳତା, ଗଲାପାଶର ଝୁଲିଥିବା କଣ୍ତା, ଘାମରେ ଭିଜା ଖୋଲା ବିନୀ, ଏହିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ; ସେମାନେ ମେଘମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ନୃତ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ, ଗୀତରେ ତାନ ତୁଳି, ଉତ୍ସାହରେ ଲାଲ ଗଳା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ, ପ୍ରେମିକାମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, ସମଗ୍ର ଦିଗ୍ବନ୍ଧୁ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା। କେତେକ ଗୋପୀ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହିତ ଗୀତରେ ତାଲ ମିଳାଇ ଗାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଆଦର ଓ ମୂଲ୍ୟାୟନ ପାଇ ଆବୃତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ 'ଭଲ କଲ, ଭଲ କଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ମିଳିଲା, ଏବଂ ସେ ଆଉ ଗାଇଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଦୟା କଲେ।