ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏକାପରକୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନାହିଁ, ଏହା କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ। ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି—ଯଥା ଦୟାଳୁ ପିତାମାତା—ସେମାନେ ଦୋଷହୀନ; ଏଠାରେ ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରୁନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ଜେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରେମ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ବିଚାର କର, ଏକ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରି ତାହା ହରାଇ ଦେଇଛି, ସେ ତାହା ପାଇଁ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଯେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ। ଏହିପରି, ତୁମେ ଦୁର୍ବଳମନେ, ମୋ ପାଇଁ ଜଗତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡି, ମୋ ସେବା କରୁଛ; ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉପାସନା କରୁଛ, ତଥାପି ମୁଁ ନିଜକୁ ଚୁପାଇ ରଖିଛି, ଏହା ପାଇଁ ତୁମେ ରାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମର ଦୋଷହୀନ ଭକ୍ତିକୁ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଫେରାଇପାରିବି ନାହିଁ; ଯେମାନେ ଘରର କଠିନ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ମୋତେ ପ୍ରେମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କର୍ମ ହିଁ ତୁମର ଫଳ ହେଉ।" ଏହିପରି, ପ୍ରଥମ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ‘ଗୋପୀମାନଙ୍କର ସାନ୍ତ୍ୱନା’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—"ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିରାଗ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ଅନୁଭୂତିକୁ ଆଣିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ରସ ଓ ଅରସରେ କୌଣସି ଭେଦ ନେଇନାହିଁ, ସେ ସମୟରେ ଏକ ଅସଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ଦେଖିଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଥାଏ, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏଠାରେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ପାଏ—ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ। ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମାୟାରେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଗୁଣ ନେଇଥାଏ। ଯେପରି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାର ରୂପରେ ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ, ଏଗାର ଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ନିଜ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ସତ୍ୟ ବିବେକ ପାଇଁ ମୁଁ କହିଛି।" "ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିଭକ୍ତ ନୁହେଁ; ଏପରି ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ନିୟମ, କର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା; ଯୋଗର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ, ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଲୋକ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାର୍ଗରେ ଲିନ; ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା, ଭଗବାନ ଗୁଣସମେତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।" "ମୁଁ ଚାରିପ୍ରକାର ଭକ୍ତି ଯୋଗ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରିଛି, ଏହି ଯୋଗ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ କାଳ ଆସିଲେ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ ପ୍ରାଣୀର ଅନେକ ଜନ୍ମ ମୂଳ ଚକ୍ରରେ ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପଥ ଜାଣିନାହିଁ। ଏହି ଜ୍ଞାନ କଦାପି ଦୁଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ, ଅଭିମାନୀ, ଶତ୍ରୁ, ବା କୃତ୍ରିମ ଧର୍ମୀଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଲୋଭୀ, ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ଲିନ, ମୋ ପ୍ରତି ଅନନ୍ୟ, ବା ମୋ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।" "କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଭକ୍ତ, ନିୟମିତ, ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମିତ୍ର ବା ଦୟାଳୁ, ମୋ ସେବାରେ ଉତ୍ସୁକ; ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଅସଙ୍ଗ, ଶାନ୍ତ ମନ, ଦ୍ୱେଷ ହୀନ, ଶୁଦ୍ଧ, ଓ ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ—ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ। ଓ ମାତା, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି କଥାକୁ ଏକବାର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ମନକୁ ମୋପରେ ଏକାଗ୍ର କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।" ଶୁକଦେବ ମହାରାଜ କହିଲେ—ଏପରି ଭଗବାନଙ୍କର ଅତି ମଧୁର ବଚନ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଲେ; ଭଗବାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ତାଙ୍କର ଆଶା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେଠି ଗୋବିନ୍ଦ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାସ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଗୋପୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁଠି ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଦାନ୍ତ ମନେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନ ଭଳି ଚମକି ଉଠିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ନାୟକ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଗଳାକୁ ନିକଟ କରି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆଣିଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମନେ ହେବା, ଆକାଶରେ ଶତାଧିକ ଉଡୁଥିବା ମହଲା ଭରି ଯାଇଛି। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟାମାନ ସହ ଉତ୍ସୁକ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ; ତାପରେ ଡ଼ାକ ଚାଲିଗଲା, ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହ ଭଗବାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ କୀର୍ତି ଗାଇଲେ। ରାସ ମଣ୍ଡଳରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କର କଙ୍ଗନ, ଆଠି, ଘଂଟିର ଶବ୍ଦ ଏବଂ ପ୍ରେମିକାମାନେ ସହିତ ଏକ ମିଶ୍ର ଗଂଜ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବକୀନନ୍ଦନ ପ୍ରଭୁ ଏକ ମହା ପନ୍ନା ଭଳି ସୁନା ରତ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଚମକି ଉଠିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଚରଣ ତଳି, ହାତ ତାଲି, ହସି ଦୃଷ୍ଟି, ଭୃକୁଟି ରଖି ଖେଳ, ଦୁଇଳ ଚୁଡ଼ି ଘମରେ ସିନା, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଭାର୍ୟାମାନେ ଗୀତ ଗାଇଲେ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମେଘ ମଣ୍ଡଳରେ ବିଜୁଳି ଭଳି ଚମକି ଉଠିଲା।