ଯମୁନା ତୀରରେ, ଗୋପୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅସୀମ ଶକ୍ତି ଭରି ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନେକ ଭାବରେ ଆଦର କରୁଛନ୍ତି—ହସ, ଚଳାକ ଚାହିଁ, ଭୂମିକା ଭରା ଭୃକୁଟି, ତାଙ୍କର ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତାଙ୍କ ଜଙ୍ଘା ଉପରେ ହାତ ରଖି ସ୍ନେହ ଦେଖାଉଛନ୍ତି । ଏହି ଭାବରେ ଦେଖି, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କିଛି ମୃଦୁ କୃତ୍ରିମ ରୁଷ୍ଟି ରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—"ଏକ ଜଣ ଯେଉଁଠି ସ୍ନେହ କରେ, ସେଉଁଠି ସ୍ନେହ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ଜଣ ତାହାର ବିପରୀତ କରେ; କିଛି ଲୋକ ଦୁଇଁଟିକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କଉଁଟି ଠିକ୍?" ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ ଏକାଠି ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠି ଏକାଠି ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ହେବାରୁ ସତ୍ୟ ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ନା ସ୍ନେହ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ଜଣେ ଦୟାଳୁ ପିତାମାତା ପରି, ସେମାନେ ଦୋଷହୀନ; ଏଠି ସ୍ନେହ ଓ ଧର୍ମ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ । କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରୁଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ସ୍ବୟଂ ତୃପ୍ତ, ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ।" "ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସହଯୋଗୀମାନେ, ତୁମେମାନେ ଯେପରି ମୋତେ ସ୍ନେହ କରୁଛ, ମୁଁ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେଉ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଏକ ଗରିବ ଲୋକ ଧନ ପାଇଁ ପରେ ହରାଇ ଯାଇଥିବା ପରି ହୁଏ—ସେ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ ।" "ତୁମେମାନେ, ମୋ ପ୍ରେମରେ ଦୁର୍ବଳ, ଜଗତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମ ଛାଡି ମୋ ପାଇଁ ଆସିଛ; ମୋକୁ ଏକାଠି ଉପାସନା କରୁଛ, ମୁଁ ମୋ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଅସନ୍ତୋଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" "ମୁଁ ତୁମେମାନେର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିକୁ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତୁମେମାନେ ଘରର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୃଙ୍ଖଳ ବିଭାଙ୍ଗି ମୋ ପାଇଁ ଆସିଛ, ତୁମେମାନେର ଶୁଭ କର୍ମ ହିଁ ତୁମେମାନେର ଫଳ ହେଉ ।" ଏହିଭଳି, ଅଧ୍ୟାୟ 'ଗୋପୀମାନେର ସାନ୍ତ୍ବନା' ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଏଠି, ଯୋଗ ରୂପରେ ଭକ୍ତି ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉପରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଉପଜାଇଥାଏ । ଯେଉଁ ଲୋକ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନାନନ୍ଦ ବିଭେଦ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ, ନିର୍ବିକାର, ସମଦୃଷ୍ଟି, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗ ରହିତ, ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର, ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକା, ଯଦିଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଏ । ଏଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏଠି ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଉଥାଏ—ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ୍ୟ । ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହାରକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମାୟାରେ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖାଏ—ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଦେଖାଏ । ଯେପରି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହମ୍ଭାବ ରୂପରେ ତ୍ରିଗୁଣ ଓ ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ହୋଇ ଏକାଠି ଏଗାର ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା ଏଭଳି ଅଟୁଟ୍ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେଖିପାରିଥାଏ । ଏହି ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଏହିଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ର ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ । ଯେପରି ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଏ, ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାରୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଏ । କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଶମ, ଦମ, କର୍ମ ପରିତ୍ୟାଗ, ଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କ୍ରିୟା ଓ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ବିରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଦେଖିପାରିଥାଏ—ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇଁଟିରେ । ଚାରିପ୍ରକାର ଭକ୍ତିଯୋଗ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଏବଂ ଯାହା କାଳ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ । ଅନେକ ଜନ୍ମ ଆଗନ୍ତୁକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରେ, ତଥାପି ନିଜ ପଥ ଜାଣି ନାହିଁ । ଏହି ଜ୍ଞାନ କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଦୁଷ୍ଟ, ଅନିୟମିତ, ଅଭିମାନୀ, ଶତ୍ରୁ, ବା ମାତ୍ର ବାହ୍ୟ ଧର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କୁ; ଲୋଭୀ, ଘରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା, ମୋତେ ଭକ୍ତି ନ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ମୋ ଭକ୍ତମାନେକୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବିରୋଧ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମିତ୍ର, ମୋ ସେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ । ଯେଉଁ ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ବିରାଗୀ, ମନ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ବିରୋଧ, ପବିତ୍ର, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ । ମାତା, ଯେଉଁ କୌଣସି ଲୋକ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଏକଥର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ମନକୁ ମୋପରି ରଖି ଏହାକୁ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଏବେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଶୁଭ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ନିଜର ବିୟୋଗ ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅଭିଲାଷ ପୂରଣ ହେଲା । ସେଠାରେ, ଗୋବିନ୍ଦ ରାସ ଲୀଳା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଭକ୍ତିମୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ, ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମୁକୁନ୍ଦ ଏକାଠି ଏକାଠି ଦୁଇ ଜଣ ମଧ୍ୟରେ ଉଭୟ ଭାବେ ଦେଖାଉଥିଲେ । ସେ ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଧରି ଆକର୍ଷିତ କଲେ; ଏହା ଦେଖି ଜଣେ ମନେ କରିପାରିଥାନ୍ତି ଆକାଶରେ ଶତ ଶତ ବିମାନ ଉଡିଉଡି ଘେରି ଆସିଛି । ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ସହିତ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ; ତାପରେ ଡ଼କା ବାଜିଲା, ଫୁଲ ବର୍ଷା ହେଲା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀମାନେ ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଗୁଣଗାନ କଲେ । ରାସ ମଣ୍ଡଳରେ ଗୋପୀମାନେର ଚୂଡ଼ା, ପାୟଲ, ଘଂଟା, ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହିତ ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ ହେଲା ।