ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ଯମୁନା ନଦୀର ଚରୁ ଚିରି ଧଳା ବାଳୁକା ତଟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେଠାରେ ଚମ୍ପା ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା, ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ହାଲୁକା ପବନ ଆଣୁଥିଲା, ମଧୁମାକ୍ଷି ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲେ । ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଟି ଶରଦ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାର ହରାଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ହାତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମୃଦୁ ବାଳୁକା ଆସପାସରେ ରହିଥିଲା । ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୁଲିଗଲେ, ଯେପରି ବେଦ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ସେମାନେ ନିଜ ଅପରବସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ ପାଇଁ ଆସନ ତିଆରି କଲେ । ଏଠାରେ ଭଗବାନ୍ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜମାନ ହେବା ପରି, ଗୋପୀମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ନିବାସ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ । ଗୋପୀମାନେ ହସି, ଚଞ୍ଚଳ ନଜର ଓ ଭୂଙ୍ଗିମା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଦର କଲେ । ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଚରଣକୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରି, ତାଙ୍କ ଆଙ୍କ ଉପରେ ରଖି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କିଛି ଅଳ୍ପ ମିଥ୍ୟା ରୋଷ ସହିତ କହିଲେ: “ଯିଏ ପ୍ରେମ କରେ, ସେ ପ୍ରତିଦାନରେ ପ୍ରେମ ପାଏ; ଆଉ ଜଣେ ତାହାର ବିପରୀତ କରେ, କିଛି ଲୋକ ଦୁଇଠାରୁ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଟି ଠିକ୍ କୃତ୍ୟ, ହେ ମହାନ?” ତେବେ ଭଗବାନ୍ କହିଲେ: “ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପରସ୍ପର ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିଷ୍କାମ ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ । ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିଦାନ ନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ଯେପରି କରୁଣାମୟ ମାତାପିତା, ସେଠି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ପ୍ରେମ ଓ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଅଛି । କିଛି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅକୃତଘ୍ନ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଅଗୌରବ କରନ୍ତି । “ମୋ ସଙ୍ଗୀମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରେ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରି ପଛେ ହରାଇ ଦେଲେ, ସେ ତାହାର ଚିନ୍ତାରେ ତନ୍ମୟ ହୋଇଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ । ଏଭଳି, ତୁମେ ମୃଦୁହୃଦୟ ମାନେ, ମୋ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡି ଦେଇ, ସକ୍ଷାତ୍ ମୋକୁ ପୂଜିଛ; ଏହିପରି ଭକ୍ତି ଦେଖି ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଏ, ତେଣୁ ମୋ ପ୍ରିୟମାନେ, ଏଥିରେ ରୋଷ କରିବ ନାହିଁ । “ତୁମର ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଘର ଜଞ୍ଜାଳ ଭାଙ୍ଗି ମୋ ପ୍ରେମ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ ହିଁ ତାଙ୍କର ଫଳ ହେଉ ।” ଏଭଳି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇଲା । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ‘ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା’ ନାମରେ ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧର ଅନ୍ତ ହେଲା । ଏହାପରେ କୃଷ୍ଣ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି ଯୋଗ ରୂପେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନକୁ ଦେଉଛି । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭେଦ ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଅଲଗା ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ଗ୍ରହଣ ଓ ବିସର୍ଜନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରମ ପଦରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିଥାଏ । “ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ଭଗବାନ୍; ଭଗବାନ୍ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବେଶି ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏଠାରେ ସମସ୍ତରୁ ବିରକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମାୟାରେ ବସି ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ୱନି, ରୂପ ଆଦି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । “ଯେପରି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାର ରୂପେ ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାର ଏଗାରଟି ରୂପ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯାହାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ—ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଏକାଗ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେ ଦେଖିପାରେ । “ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମ ଦର୍ଶନ ଦେଉଛି, ଏହି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ । ଯେପରି ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅବିଭକ୍ତ ଥାଏ, ସେପରି ଭଗବାନ୍ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପଥ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି । “କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ମନ ଦମନ, କର୍ମ ତ୍ୟାଗ, ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କ୍ରିୟା ଓ ବିରକ୍ତି ଭିତ୍ତିକ ଧର୍ମ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍ ଲାଭ ହୁଏ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଭକ୍ତି ଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ କାଳ ଅପ୍ରକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେଠାରେ ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ । “ଅଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଆତ୍ମା ପ୍ରବେଶ କରେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ପଥକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ । ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କ୍ୱଳିତ୍, ଅନୀତି, ଅଭିମାନୀ, ଶତ୍ରୁଭାବୀ, ବା ମାତ୍ର ଅଙ୍ଗୀକାର କରିଥିବା ଧାର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ କଦାପି ଶିଖାଅ ନାହିଁ । ଲୋଭୀ, ଘରେ ଆସକ୍ତ ମନ, ମୋତେ ଅଭକ୍ତ, ବା ମୋର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଘୃଣା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ ନାହିଁ । “ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଭକ୍ତ, ନିୟମିତ, ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତି ମୌତ୍ରି ଭାବ ଓ ସେବାପ୍ରବୃତ୍ତି ରଖେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦିଅ । ଯିଏ ବାହ୍ୟ ଭେଦ ଛାଡି, ଶାନ୍ତ ମନ, ଦ୍ୱେଷ ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ମାନେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହା ଦିଅ । “ହେ ମାତା, ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଉପଦେଶ କୁ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣିବେ କିମ୍ବା ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋର ପଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ ।” ଏହାପରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭଗବାନଙ୍କ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ବିୟୋଗ ଜନିତ ଦୁଃଖ ଛାଡିଦେଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହେଲା ।