ଏକ ସୁନ୍ଦର ରାତିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ରାସ ଲୀଳା କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ । ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ହରିଙ୍କ ପଦ୍ମସଦୃଶ ହାତକୁ ନିଜ ଦୁଇହାତ ଯୋଡି ଧରିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଜଣେ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ବାହୁକୁ ନିଜ କାନ୍ଧରେ ରଖିଲେ । ଏଉଁଠି ଜଣେ କମଳାକାର ନାରୀ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଚେବା କରିଥିବା ତାମ୍ବୁଳକୁ ନିଜ ହାତରେ ଧରିଲେ, ଅନ୍ୟେ ଜଣେ ତୀବ୍ର ଶୌର୍ୟ ଓ ଭାବନାରେ ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପଦକୁ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରଖିଲେ । ଜଣେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ଗୋପୀ, ଭୟଭିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚାହାଣିରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଦେଖି ଦନ୍ତ କଢ଼ି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭିମାନ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟେ ଜଣେ ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅନ୍ନପ୍ରଭା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖକୁ ନିରନ୍ତର ତକି ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେଇ ଦୃଶ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଇନାହାନ୍ତି । ଅନ୍ୟା ଜଣେ ଗୋପୀ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଆନି, ରୋମାଞ୍ଚିତ ଦେହରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହେଲେ । ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତେ କେଶବଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ବିୟୋଗର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି । ଏମିତି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ଚାରିପଟେ ଥିବାବେଳେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ୱଳ ହେଇ ଦେଖାଦେଲେ । ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ, ଯମୁନା ତଟରେ ଯାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜାସ୍ମିନ ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଫୁଲିଥିଲା, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲା । ସେଠାର ଅନ୍ଧକାର ଶରଦ୍ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ଦୂର ହୋଇଥିଲା, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଧଳସରିତ ଚରୁଅଞ୍ଚଳ ଚରଣ ପଦରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲି, ନିଜ ଉପର ଓଢ଼ନା ଖୋଲି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିଲା । ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଯେପରି ବସିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜାସନେ ବସି, ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟର ଆଧାର ରୂପେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ । ଗୋପୀମାନେ ହସି, ଚଞ୍ଚଳ ଚାହାଣି, ଭଙ୍ଗିମା ଭୂଷିତ ଭୂବ୍ରୂ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନ୍ଦ ରୋଷରେ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କ ଚରଣକୁ ହାତରେ ଧରି, ଲାପ କଲେ: “ପ୍ରେମ କେବେ କିପରି ଦିଆଯିବା ଉଚିତ? କିଏ ପ୍ରେମକୁ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଉଛି, କିଏ ଦେଉନାହିଁ, କିଏ ଦୁଇଥରେ ନାହିଁ? ମହାନ, ଏଥିରେ କେଉଁଟି ସଠିକ?” ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାତ୍ର ବନ୍ଧୁ; ଏଠିରେ ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ପ୍ରେମ ଅଛି, ନ ଧର୍ମ । ଯେମାନେ ନିଜେ ପ୍ରେମ ପାଉନାହାନ୍ତି ବି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାପାପାଇଁ କିମ୍ବା ଦୟାଶୀଳ ଲୋକମାନେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମ । କିଛି ଲୋକ ତ ନିଜକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଆତ୍ମତୃପ୍ତ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ବୃଦ୍ଧିଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି ନାହିଁ । ମୋ ସ୍ନେହମୟୀ ମିତ୍ରମାନେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରେନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ମୋ ପ୍ରେମରେ ଏମିତି ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଗରିବ ଲୋକ ଧନ ପାଇ ହରାଇ ତାହାର ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇଥାଏ । ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଲୋକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛ, ମୋ ସେବାକୁ ଆସିଛ; ଏହିପରି ପ୍ରେମ ପାଇଁ ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇଥାଏ, ଯେପରି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୁଃଖ ଧରିନାହ, ଏହି ମୋ ଇଚ୍ଛା । ତୁମର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ପାଇଁ ମୁଁ ଦେବତାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ଘର ଓ ଜଗତର ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧନ ଭାଙ୍ଗି ମୋ ପ୍ରେମରେ ଲୀନ ହେଇଛ, ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ତୁମକୁ ଫଳ ଦେଉ ।” ଏହିପରି ଅଭୟ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା' ନାମେ ଶେଷ ହେଲା । ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: “ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଯୋଗ ଭାବରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବିରାକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ । ଯେତେବେଳେ ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭେଦ ନ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ସମ ଭାବେ ଦେଖେ, ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରମ ପଦେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ । ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ସେଇ ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି । ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏଯିଏ ମାନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ—ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାକ୍ତି । ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମାୟାରେ ପ୍ରତିତିତ ହୋଇ, ଶବ୍ଦ ଆଦି ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମର ଗୁଣ ନାଥିବା ସ୍ୱରୂପକୁ ଧାରଣ କରେ । ଯେପରି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାର ରୂପେ ତ୍ରିଗୁଣ ଓ ପଞ୍ଚତ୍ୱ ହୁଏ, ଏବଂ ଏକାଦଶ ଆକାର ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଯେ ଅନୁଶୀଳନ ଓ ଅନାସକ୍ତି ସହିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ, ସେଇ ଦେଖିପାରେ । ଏହିପରି ଗୁଭୀର ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ରଷ୍ଟି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ ଦୁହିଁକୁ ଜଣାଯାଏ, କଥାଯାଇଛି । ଯେପରି ଏକ ଜିନିଷ ଅନେକ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରାପ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକା ଅଟୁଟ । କର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ, ନିୟମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ନିଗ୍ରହ, କର୍ମ ତ୍ୟାଗ, ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତି ଯୋଗ, କ୍ରିୟା ଓ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧର୍ମ, ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ବିରାକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁହିଁ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ୟ ।