ଶୁକଦେବ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ହୃଦୟର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗୀତ ଓ ବିଳାପରେ ଲିନ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇ ବଡ ନିଃସ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହରି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ମେଘାବରଣୀ ପୀତାମ୍ବର ପରିଧାନ କରି, ମୁଖରେ ମନ୍ଦ ହାସ ଭାସି, ମାଲା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ମନମଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଭୂତ କରିବା ଶକ୍ତି ଥିବା ଭାବେ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅନନ୍ଦରେ ଫୁଲିଗଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଉଠିଲେ, ମନେ ଲାଗିଲା ଯେ ପ୍ରାଣ ନିଜ ଦେହକୁ ଫେରିଆସିଛି। କୌଣସି ଗୋପୀ ଆନନ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପଦ୍ମସମ ହାତକୁ ନିଜ ହାତରେ ନେଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ଭୁଜକୁ ନିଜ କନ୍ଧରେ ରଖିଲେ। କୌଣସି ସ୍ନିଗ୍ଧାଙ୍ଗୀ ଗୋପୀ ମନରେ ଲାଗିଥିବା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚିଉଇଥିବା ତାମ୍ବୁଳକୁ ନିଜ ହାତରେ ନେଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଲୋଟସ ଚରଣକୁ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରଖିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗୋପୀ ଭୟାନକ ଭାବରେ, ଅତି ଆଗ୍ରହ ଓ ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ଚମ୍ବିତ, ଅପାର ଭଲପାଇବାର ଉତ୍ତେଜନାରେ, ତାଙ୍କର ଦୂର୍ଦ୍ଦୂଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଦନ୍ତ ଉପରେ ଓଠ ଚାପି ରଖିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚକ୍ଷୁ ଚାପି ରଖି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭିତରେ ଆଣି, ତାଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚିତ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ଯୋଗୀର ଆନନ୍ଦରେ ବିଲିନ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ କେଶବଙ୍କୁ ଦେଖି ଉଚ୍ଚତମ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସବ ଅନୁଭବ କରି, ବିୟୋଗର ଦୁଃଖକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ଯେପରିକି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଲେ ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ ଅଧିକ ମହିମାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରିକି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ ଦେଇ, ଭଗବାନ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଯମୁନା ନଦୀର ଚନ୍ଦନ ମାଟି ତଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଚମ୍ପା ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଫୁଲିଥିଲା, ମଧୁର ବାୟୁ ଝୁମୁଡ଼ି ଥିଲା, ମଧୁମକୁ ମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ଶୁଭ ମହୋତ୍ସବ ହେଉଥିଲା, ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରିଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ହାତ ଓ ମୃଦୁ ଚମକୁଥିବା ମାଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନନ୍ଦ ବଢ଼ିଥିଲା। ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଉପର ଆଉ ଗାର୍ମେଣ୍ଟ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ତାଙ୍କର ବକ୍ଷସ୍ଥଳର ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଚିହ୍ନିତ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ। ସେଠି ବସି, ଭଗବାନ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଆସନ ନେଇ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ନିବାସ ରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ ହସ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଭାବଭଙ୍ଗି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ହାତ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଜଘନ୍ନ ଉପରେ ରଖି, ହଳକା କୃତିମ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇ କଥା କହିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଏକ ଜଣେ ପ୍ରେମ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି; କେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଭଲପାଇବା କରେନି; କେଉଁଠି ଦୁଇଁ ଜଣେ ଭଲପାଇବା କରନି। ଏହି ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ଠିକ୍?" ଭଗବାନ କହିଲେ: "ଯେଉଁମାନେ ଦୁଇଁ ଜଣେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ; ଏଠି ସତ୍ୟ ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ପିତାମାତା ପରି କରୁଣାରେ, ସେମାନେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଏଠି ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମ। କେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ସ୍ୱୟଂପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ତୃପ୍ତ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ଜେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।" "ମୁଁ, ବନ୍ଧୁମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଇବା କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା କରେନି; ଯେପରିକି ଏକ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରି, ପୁନଃ ହରାଇ ଦେଇ, ତାହାର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ।" "ତୁମେ, ଦୁର୍ବଳମାନେ, ମୋ ପାଇଁ ଲୋକିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମୋ ସେବା କରିଛ; ତୁମେ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରୁଛ, ତଥାପି ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଦୁଃଖ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" "ମୁଁ ତୁମର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ଦେବମାନେର ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁମାନେ ଘରର ଦୃଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳ ଭଙ୍ଗି ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରେମ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନିକୃଷ୍ଟ କର୍ମ ତୁମର ପୁରସ୍କାର ହେଉ।" ଏପରି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଶାନ୍ତନା ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଦଶମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ପାଦରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତିର ଯୋଗ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଭାବରେ ବିରାଗ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଗ୍ରହଣ କରେନି—ସେ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭିନ୍ନତା ଭାବେ ଦେଖେନି—ତେବେ ସେ ନିଜକୁ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ଦେଖି, ଅସଙ୍ଗ ହୁଏ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବେ ଦେଖି, ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ ରହିତ ହୋଇ, ପରମ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ଭଗବାନ, ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀ ଏଠି ଚାହିଁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଉଛି—ସମସ୍ତ ଜିନିଷରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ। ଏକ ଜ୍ଞାନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବାହାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ମୃଗୟାରେ ଦେଖାଯାଏ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରିକି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାର ରୂପେ ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ଏହାର ଏଗାର ଭାଗ ଆଣ୍ଡ ରୂପେ ବିଶ୍ୱ କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଏହି ସମସ୍ତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ଅସଙ୍ଗ, ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଯାଏ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ସତ୍ୟ ବିଚାର କରିବାରେ ସହାୟକ।