ଏହି ଜଗତଟି ମାୟାରେ ଗଠିତ, ଏଠାରେ ଜଣେ ଜନ ଯୋଗ ଓ ବିରାଗରେ ଯୁକ୍ତ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଦେହପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ ଶୁକଦେବ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଗୋପିମାନେ ନିଜ ହୃଦୟର ଭାବରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗାନ ଓ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ—ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ପଦ୍ମପରି ହସୁଥିଲା, ପୀତବସନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମାଳା ଧରିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ କାମଦେବ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି—ସେ ଗୋପିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ନିଜ ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣକୁ ଦେଖି, ଗୋପିମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଶୁଭ୍ର ହୋଇଉଠିଲା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଉଠିଲେ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ଜଣେ ମୃତ ଦେହରେ ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ପ୍ରବେଶ କରିଲା। କୌଣସି ଗୋପି ଆନନ୍ଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମ ହାତକୁ ନିଜ ହାତ ଦେଇ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ବାହୁକୁ ନିଜ ଶିରେ ରଖିଲେ। ଏକା ଦୁର୍ବଳା ଗୋପି ନିଜ ହାତରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚବା ହୋଇଥିବା ତାମ୍ବୁଳ ନେଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ଅତି ଆଶାରେ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦକୁ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ରଖିଲେ। ଏକ ଗୋପି ଲଜ୍ଜା ଓ ଭାବର ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଭୂବନ୍ଧା ଭାବରେ, ତାଙ୍କ କଟକଟା ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଦାନ୍ତ ଚିପି ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରିଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅନ୍ଧାରେ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖକୁ ତକି ରହିଲେ; ବେଶ କି ପିବିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରେ ତୃପ୍ତି ହେଲା ନାହିଁ। ଏକ ଗୋପି ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣକୁ ହୃଦୟରେ ଆଣି, ତାଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚିତ ଅଙ୍ଗରେ ବିଳୀନ ହୋଇ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦରେ ବିନ୍ଦୁ ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ଅନୁଭବ କଲେ। ସମସ୍ତ ଗୋପିମାନେ, କେଶବଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଉଚ୍ଚତମ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସବ ଅନୁଭବ କରି, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଯେପରି ଜନମାନେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହେବାରୁ, ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ନେଇ, କୃଷ୍ଣ ଯମୁନାର ବାଳୁକା ତଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଚମ୍ପା ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିଲା, ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା, ମଧୁମାକୁ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲା। ସେଠି ଶରତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଲୋକରେ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ହାତରେ, ମୃଦୁ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଳୁକା ଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୋପିମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖ ହାରିଗଲା, ଯେପରି ବେଦ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ; ସେମାନେ ନିଜ ଉପର ମେଖଲା ଦେଇ, ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ରତ୍ନ ଚିହ୍ନ ଲାଗିଥିଲା। ସେଠି, ଭଗବାନ ନିଜ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଆସନରେ ବସି, ଗୋପିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ, ଯେଉଁଠି ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ରୂପ ଧରିଥିଲେ। ଗୋପିମାନେ ହସ, ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂବନ୍ଧା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପାଦକୁ ନିଜ ହାତରେ ନିଉଁ, ଅଳ୍ପ କୃତିମ ରୁଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଶଂସା କରି କଥା କହିଲେ— “ଏକ ଜଣେ ଜଣକୁ ଭଲପାଇଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦାନ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାହାର ବିପରୀତ କରନ୍ତି; କିଛି ଜଣେ କି ଦୁଇଁ ପ୍ରକାରକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ମହାନ, କୃପା କରି କହନ୍ତୁ, ଠିକ୍ କଣ?” ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଏମିତି ଜଣେ ଜଣକୁ ନିଜ ଉପକାର ପାଇଁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ମିତ୍ର; ଏଠି ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ ପାଇଁ ମାତ୍ର, ତଥା ଏଠି ନା ଭଲପାଇବା ନା ଧର୍ମ ଅଛି। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇଲେ—ଯେପରି ଦୟାଳୁ ଜନନୀପିତା—ସେମାନେ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ; ଏଠି ଭଲପାଇବା ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମ। କିଛି ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଆନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅକୃତଜ୍ଞ, ଜେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ମୋ ସାଙ୍ଗମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମତେ ଭଲପାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଭଲପାଇନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ଲାଭ କରି, ପୁନଃ ହାରିଗଲା ପରେ, ତାହାର ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ। ଏପରି ତୁମେ, ଦୁଃଖିତମାନେ, ମୋ ପାଇଁ ଜଗତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡି, ମୋ ସେବା କରିଛ; ତୁମେ ମୋତେ ନିଜେ ପୂଜା କରିଛ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଲୁଚାଇଥାଏ, ଏପରି ରୁଷ୍ଟି ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୋ ପ୍ରିୟମାନେ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦେଇଛ, ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ଘରର ଦୃଢ ଶୃଙ୍ଖଳ ଭଙ୍ଗ କରି ମତେ ଭଲପାଇଛ, ତୁମର ନୀତି ହିଁ ତୁମର ପୁରସ୍କାର। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ—‘ଗୋପିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ’—ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମ ଅର୍ଧର ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ। ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତିର ଯୋଗ ଭାବରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ବିରାଗ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ଜଣଙ୍କ ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଅନୁଭୂତିରେ କୌଣସି ଭେଦ ନେଇନାହିଁ—ସୁଖ କି ଦୁଃଖ— ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜକୁ ନିଜେ ଅସଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ ଭାବରେ ଦେଖି, ଗ୍ରହଣ ଓ ପରିତ୍ୟାଗରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ସ୍ଥିତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଆତ୍ମା, ପ୍ରଭୁ, ପୁରୁଷ; ଭଗବାନ ଏକ, ତଥା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀ ଏଠି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିରାଗ। ଏକ ଜ୍ଞାନ, ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ମାୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଟ ହୁଏ, ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅହଂକାରର ରୂପରେ ତିନି ଓ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ, ଏକାଦଶ ରୂପରେ, ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଅଣ୍ଡର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ।