ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଥାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ—ଏହା ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣାଯାଇଥିଲା, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅନୁଭୂତି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ତା ଦେଖିବା ପାଇଁ ସପ୍ତଦିନରେ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉପାୟ କୁମାରମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହି ଉପକ୍ରମରେ, ଶୌନକ ମୁନି ପଚାରିଲେ—“ଏ ନାରଦ, ଯିଏ ସନ୍ସାରିକ ବନ୍ଧନରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ, ସେ କେମିତି ଏହି ବୈଦିକ କ୍ରିୟାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ବା ସ୍ନେହ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ?” ତେବେ, ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମକୁ ସେଇ ଭକ୍ତିମୟ କଥା କହିବି, ଯାହା ଶୁକଦେବ ମହାରାଜ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମୋତେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏକଥା ଏପରି: ଏକଥର, ବିଶାଳା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଚାରିଜଣ ପବିତ୍ର ମୁନି ଧର୍ମସଭା ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁମାରମାନେ ପଚାରିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ମୁହଁ କାହିଁକି ଅବନମ୍ର? ତୁମ ମନ କାହିଁକି ବିକଳ? କେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛ? କେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛ?” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ—“ତୁମେ ଏମିତି ଶୂନ୍ୟମନା ଦେଖାଯାଉଛ, ଯେପରି କି ତୁମର ସମ୍ପଦ ହାରାଇଛ; ଏହା ଏକ ନିରଲିପ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦିଏ ନାହିଁ—ସତ କଥା କହ, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ?” ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି ଘୁରିଛି, ପୁଷ୍କର, ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ, ଗୋଦାବରୀ ଦେଖିଛି। ମୁଁ ହରିକ୍ଷେତ୍ର, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଶ୍ରୀରଙ୍ଗ, ସେତୁବନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଯାଇଛି, ଏଠୁ ସେଠା ଘୁରିଛି। କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୋ ମନକୁ ସଂତୋଷ ଦେଇପାରିବା ସଖ୍ୟତା ମିଳିଲା ନାହିଁ; ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀ କଳି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯିଏ ଅଧର୍ମର ସହଚର। ସତ୍ୟ, ତପ, ଶୁଚିତା, ଦୟା, ଦାନ—ଏସବୁ ନାହିଁ; ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଜନମାନେ କେବଳ ଉଦର ପୂରଣ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ଅବୁଦ୍ଧି, ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ; ଭଲ ଲୋକ କମ୍, ତାହା ମଧ୍ୟ କୃତ୍ରିମତାରେ ଲିନ; ଏଠାରେ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଘର ଚଳାନ୍ତି। ଜୁବତୀମାନେ ଘର ଚଳାନ୍ତି, ଦେବରମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି, କନ୍ୟାମାନେ ଲୋଭରେ ବିକ୍ରି ହେଉଛନ୍ତି, ଦମ୍ପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦରେ ଆଛନ୍ତି। ଆଶ୍ରମଗୁଡ଼ିକୁ ବିଦେଶୀମାନେ ବାଧା ଦେଇଛନ୍ତି, ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବରୋଧିତ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦେବାଳୟ ଧ୍ଵଂସ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଏଠାରେ କୌଣସି ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ଜ୍ଞାନୀ ବା ଶିଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ନାହାନ୍ତି; କଳି ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଂଶାର୍ଥ ହୋଇଯାଇଛି। ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଚୋରମାନେ ଉପଦ୍ରବ କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ଜନାନୀମାନେ ଖୁଲା କେଶରେ କଳିରେ କାମନାଶୀଳ। ଏଭଳି କଳି ଦୋଷ ଦେଖି ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁରିଲି; ଶେଷରେ ଯମୁନା ପାରେ ପହଞ୍ଚିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ଘଟିଥିଲା। ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲି—ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାମୁନିମାନେ: ସେଠାରେ ଏକ ଯୁବତୀ ବସିଥିଲେ, ଯାହା ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବିଷଣ୍ଣ। ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦୁଇଜଣ ବୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ପଡ଼ିଥିଲେ, ଯାହା ଶ୍ୱାସ ଦୂର୍ବଳ ଓ ଅଚେତନ; ସେ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ଓ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ସେ ଦଶଦିଗରେ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ପାଇଁ ଚାହିଁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ସଂଖ୍ୟାବଧ ନାରୀମାନେ ପଂଖା କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ମୁଁ କୌତୁହଳବଶତଃ ସେଠାକୁ ଯାଇଲି; ମୋତେ ଦେଖି, ସେଯୁବତୀ ଉଠି, ଉତ୍କନ୍ଥା ଭାବେ କହିଲେ—“ହେ ମୁନି, ଦୟାକରି ଏକ କ୍ଷଣ ରୁହ, ମୋ ଚିନ୍ତା ଦୂର କର; ତୁମର ଦର୍ଶନ ସାର୍ବଜନୀନ ପାପକୁ ନାଶ କରେ। ତୁମର ଅନେକ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ; ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦର୍ଶନ ମିଳେ।” ନାରଦ ପଚାରିଲେ—“ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ? ଏହି ପଦ୍ମନୟନା ନାରୀମାନେ କିଏ? ମୋତେ ସବୁ କଥା ଖୋଲି କହ, ମହାଦେବୀ, ତୁମ ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ?” ଯୁବତୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋ ନାମ ଭକ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଜଣ ମୋ ପୁଅ, ଏମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ, ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ। ଏମାନେ ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀମାନେ ମୋତେ ସେବା କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସେବା କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ସତ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ହେଲା ନାହିଁ। ଏବେ ମୋର ଏକ କଥା ଶୁଣ, ତପସ୍ଵୀ ମୁନି, ଏହା ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶୁଣିବାରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବିବେ। ମୁଁ ଦ୍ରାବିଡରେ ଜନ୍ମ ନେଲି, କର୍ଣ୍ଣାଟକରେ ବଢ଼ିଲି, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ଗୁର୍ଜରର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଲି। ସେଠାରେ କଳିର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ନାସ୍ତିକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁର୍ବଳ ରହିଲି, ମୋ ପୁଅମାନେ ସହ। ପୁନି ବ୍ରିନ୍ଦାବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲି, ଏଠାରେ ମୁଁ ପୁନଃ ଯୁବତୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ଧାରଣ କରିଲି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୋର ଦୁଇ ପୁଅ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ଏଠାରୁ ଚାଲି ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି। ଏମାନେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ବିଷଣ୍ଣ; ମୁଁ ଯୁବତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋର ପୁଅମାନେ କିଏଁ ଏତେ ବୃଦ୍ଧ? ଏହି ବିପରୀତ ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ସବୁବେଳେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିଲୁ? ସାଧାରଣତଃ ମାଆ ବୃଦ୍ଧ ଓ ପୁଅ ଯୁବ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଭାବି, ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୋକରେ ଆଛି; ହେ ଯୋଗରତ୍ନ, ଜ୍ଞାନୀ, ଏଠାରେ କାହିଁକି ଏମିତି ଘଟିଲା?” ନାରଦ କହିଲେ—“ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ନିର୍ମଳା, ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଆତ୍ମାରେ ଅନୁଭବ କରେଁ; ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉନାହାଁ, ହରି ତୁମକୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେବେ।” ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ, ମହାମୁନି ତୁରନ୍ତ ବିବେକ କରି କଥା କହିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—“ଶୁଣ, ଶିଶୁ; ଏହି ଯୋଗ ଓ କଳିର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଯୋଗମାର୍ଗ ଓ ତପସ୍ୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି।