ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ନିଜ ମାୟାର ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ମାୟା, ଏକ ନାରୀର ରୂପରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭୂକ୍ରମାଟିରେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ମାୟାର ଶକ୍ତି ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିରେ ପଦସ୍ପର୍ଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ। ଭଗବାନ କହିଛନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମଧ୍ୟାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାୟ କୁ ଚାହୁଁଥିବା ଜନେ କଦାପି ନାରୀଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଉପାସନା କରି ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାକୁ ଅବଗତି କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂଗକୁ ନରକର ଦ୍ୱାର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବମୟ ମାୟା, ନାରୀ ରୂପରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ଆସିଥାଏ; ଏହି ମାୟାକୁ ଜୀବନର ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଘାସରେ ଢକିଥିବା ଏକ କୁଆଁ ମୃତ୍ୟୁର ସମାନ। ମୃଗୀମାନେ ଶିକାରିର ଗୀତ ଶୁଣି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ମାୟାରେ ଭୁଲି ନାରୀକୁ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ ମୋ ମାୟା, ଗାଁ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ନାରୀ ସଂଗରେ ଲାଗିଲେ, ସେ ନାରୀ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଧନ, ସନ୍ତାନ ଓ ଘରରେ ବନ୍ଧି ଯାଏ। ଏହି ମାୟା, ଯେଉଁଥିରେ ପତି, ସନ୍ତାନ ଓ ଘର ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ମୃତ୍ୟୁ ରୂପେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ; ଏହା ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ମୃଗୀ ପାଇଁ ଶିକାରିର ଗୀତ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ। ଏହି ଦେହରେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଏକ ଜଗତରୁ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଚଲିଥାଏ, କାର୍ମିକ ଫଳ ଅନୁଭବ କରି ଅବିରତ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ। ଏହି ଜୀବର ଦେହ ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରେ ଗଠିତ; ଏହାର ବିଲୟ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ଏହାର ପ୍ରକାଟି ହେଉଛି ଜନ୍ମ। ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅବସ୍ଥା ଦୃଷ୍ୟର ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ବିଲୟ ଘଟେ; ଦୃଷ୍ୟର ଗ୍ରହଣ ଦ୍ୱାରା 'ମୁଁ' ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏହିଠାରେ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଦୃଷ୍ଟି କରିପାରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇଲେ, ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଦୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ବନ୍ଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦୁଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଶୋଷ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଜଣାଯାଏ, ଜୀବର ଯାତ୍ରାକୁ ଜାଣି, ବିବେକୀ ଜଣେ ଭୟ, ଦୟା ବା ଅସ୍ଥିରତାରେ ତଳି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିର୍ମୋହ ଭାବରେ ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦେହ ମାୟାରେ ଗଠିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଜଣେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି, ଯୋଗ ଓ ବିରାଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦେହରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶିକ୍ଷା ପରେ, ଶୁକଦେବ ମୁନି କଥା କହିଲେ: ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଉପାଲାପ ଓ ଗୀତରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ରଜ୍ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଥିଲା। ତେବେ, ହରି ତାଙ୍କଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ହସୁଥିଲା, ପୀତବସନ ଧାରଣ କରି, ମାଲା ପିନ୍ଧି, ସେ ମନମଥକୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରିପାରିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୋପୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଫୁଲିଗଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଉଠିଗଲେ, ଯେପରି ଜୀବନ ନିଜ ଦେହକୁ ଫେରି ଆସିଛି। କେଉଁ ଜଣେ ହରିଙ୍କ ପଦ୍ମହସ୍ତକୁ ନିଜ ହାତ ଦେଇ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ ଭୁଜକୁ ନିଜ କନ୍ଧରେ ରଖିଲେ। ଏକ ଶ୍ରୀମତୀ ନିଜ ହାତରେ ହରିଙ୍କ ଚବିଥିବା ତାମ୍ବୁଳ ନେଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତୀବ୍ର ଆଶାରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପଦକୁ ନିଜ ଉରସ୍ଥଳୀରେ ରଖିଲେ। ଏକ ଗୋପୀ, ଭାବାବେଗରେ ଅସ୍ଥିର, ଭୂକ୍ରମାଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଘାତ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଦନ୍ତ ତାଙ୍କ ଓଠ ତଳେ ଚିପି ରହିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅନିମିଷ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଆଶା ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ, ଯେପରି ବିବେକୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦକୁ ଦେଖି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥାନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, ମନର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଆଣି, ତାଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚିତ ଅଙ୍ଗରେ ନିଜ ମନକୁ ଏକ ଯୋଗୀର ଆନନ୍ଦରେ ବିମିଳିତ କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତେ କେଶବଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଉଲ୍ଲାସିତ, ବିରହ ପିଡ଼ା ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଯେପରି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ବିରହ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ବିରହ ମୁକ୍ତ ଗୋପୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଥିବା ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ ଅଧିକ ଚମକିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ସହିତ ନେଇ, ଭଗବାନ ଯମୁନାର ବାଳୁକା ତଟକୁ ଚଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠି ଚମ୍ପା ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଫୁଲିଥିଲା, ଲତା ଗନ୍ଧ ଓ ମଧୁମକୁରା ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ହସ୍ତ ଓ ସୁକ୍କଳ ଦ୍ୟୁତିରେ ତାଳ ମୃଦୁ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗୋପୀମାନେ ନିଜ ଉପରବସ୍ତ୍ରରେ ଆସନ ତିଆରି କରି, ନିଜ ଅଙ୍ଗର ଲାଲି ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଲେ, ଯେପରି ବେଦମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭଗବାନ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚମକିଲେ, ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ରୂପେ ପୂଜିତ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ ହସ, ଖେଳିବା ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭୂକ୍ରମାଟିରେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ତାଙ୍କର ପଦକୁ ନିଜ ହାତରେ ଲାଇ ରଖି, ଅଳ୍ପ କୃତ୍ରିମ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ: “ଏକ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରେମ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇଥାଏ; କେଉଁମାନେ ଦୁଇଁ ଜଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଠିକ୍?” ଭଗବାନ କହିଲେ: ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଲାଭ ପାଇଁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମିତ୍ର; ଏଠି ନିଜ ଲାଭ ଛଡ଼ା କୌଣସି ସତ୍ୟ ପ୍ରେମ ବା ଧର୍ମ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମ କରୁନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦୟାଲୁ ପିତାମାତା, ସେମାନେ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ; ଏଠି ପ୍ରେମ ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ତମ।