ମହାମୁନି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— ମାୟା ଓ ବନ୍ଧନ ପ୍ରାୟ ସାଧାରଣ ସଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ବେଶୀ ହୁଏ ନାରୀ ସଙ୍ଗରୁ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ନାରୀରେ ଅତି ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ। ପ୍ରଜାପତି ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଲେ; ସେ ମୃଗୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଓ ପ୍ରଜାପତି ଲଜ୍ଜାବଧ୍ଦ ହୋଇ ମୃଗ ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେତେ ଜୀବ ଆସିଛନ୍ତି ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁନି ନାରାୟଣ ବ୍ୟତୀତ, ମୋତେ—ଏହି ମାୟାର ନାରୀ ରୂପକୁ—କିଏ ରୋକିପାରିବ? ମୋ ମାୟାର ନାରୀ ରୂପର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗର ବିଜୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଶୀଭୂତ କରିଦିଏ; ତାଙ୍କ ଭୂକୁଣ୍ଡ ତଳାଇଲେ ସେମାନେ ବଶ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହାଏ, ସେ କେବେ ନାରୀ ସଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ଆତ୍ମାକୁ ମୋ ସେବା ଦ୍ୱାରା ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଏହି ସଙ୍ଗ ନରକର ଦ୍ୱାର। ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ଏହି ମାୟାମୟୀ ନାରୀ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଆସେ; ସେ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପେ, ଘାସରେ ଢାକା ଅଉ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅଁଧା କୂଆ ଭଳି, ଜୀବକୁ ଅନ୍ତ କରେ। ମଣିଷ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ତାକୁ ନିଜ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ବୋଲି ଭାବେ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ମୋ ମାୟା, ଗାୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି; ଏହି ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ନାରୀ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଧନ, ସନ୍ତାନ ଓ ଘରରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ସେ ଉଚିତ୍ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର—ଯିଏ ପତି, ସନ୍ତାନ ଓ ଘର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ମୃତ୍ୟୁ, ଯେପରି ହରିଣା ପାଇଁ ଶିକାରୀର ଗୀତ ମୃତ୍ୟୁ। ଏହି ଜୀବ ଜୀବନ ନେଇ ଏକ ଦେହ ରେଖି, ଏକ ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି କାର୍ମ କରିଥାଏ ଓ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି; ଏହାର ନାଶ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ଏହାର ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛି ଜନ୍ମ। ଯେତେବେଳେ ବସ୍ତୁ ଦେଖିବା ଉପକରଣ ଓ ଶକ୍ତି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେହି ସମୟରେ ଲୟ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ଅନୁଭବ ହେଉଛି ଜନ୍ମ। ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଦୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ହରାଇଦେଲେ, ଦେଖିବା ଶକ୍ତି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ନାଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ଜାଣି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଭୟ, ଦୟା କିମ୍ବା ଭ୍ରମା ରେ ନ ପଡି, ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି, ଯୋଗ ଓ ବିରାକ୍ତି ସହିତ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଏହି ମାୟାମୟୀ ଜଗତରେ ଦେହ ନେଇ ଅଲଗା ଭାବେ ରହିପାରେ। ଏଭଳି ଉପଦେଶ ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ— ଏହିପରି ଭାବେ ଗୋପୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଇ ଏବଂ ବିଳାପ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ତେବେ ହରି, ଯିଏ କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇଦିଏ, ସେ ହସ୍ତିତମୁକ୍ତ ମୁଖ, ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଧାରଣ କରି, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ନିଜ ପ୍ରିୟତମଙ୍କୁ ଫେରି ଦେଖି, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହେଲା; ସମସ୍ତେ ଏକାଥିରେ ଉଠିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମନେ ହେଲା ଯେଉଁପରି ଜୀବନ ନିଜ ଦେହକୁ ଫେରି ଆସିଛି। କେହି ଆନନ୍ଦରେ ହରିଙ୍କ ଅଂକୁରିତ ହାତକୁ ନିଜ ହାତ ମଧ୍ୟରେ ଧରିଲେ; କେହି ସନ୍ଦଳ ଲାଗିଥିବା ତାଙ୍କ ହାତ ନିଜ କାନ୍ଧ ଉପରେ ରଖିଲେ। କେହି ସୁନ୍ଦରୀ ତାଙ୍କ ଚବା କରା ପାନ ପତ୍ରକୁ ହସ୍ତଗତ କଲେ; କେହି ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ନିଜ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଉପରେ ରଖିଲେ। କେହି ଭାମା ଭାବରେ ଭୂକୁଣ୍ଡ ହେବା ସହିତ, ପ୍ରେମ ଭାବର ଉତ୍କଳନରେ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଦନ୍ତ ଅଧର ତଳେ ଚାପି ରଖିଥିଲେ। କେହି ଅଜଡ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କ ମୁକୁର୍ଦ୍ଧା ମୁଖକୁ ଅବିରତ ଦେଖୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ଦେଖାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇପାରୁନଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କେହି ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି, ତାଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ନେଇଅସି, ରୋମାଞ୍ଚିତ ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ। ସମସ୍ତେ କେଶବଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ପରେ ଲୋକ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲିଯାଏ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଭଗବାନ୍ ଅଧିକ ଚମକି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରା ଜଣେ ମଣିଷ। ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଭଗବାନ୍ ଯମୁନା ତଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୋଳି ଫୁଲ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ହାୱା, ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଶରଦ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିରେ ଅନ୍ଧାର କଟିଯାଇଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ହାତ ଓ ଧଳସରା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବାଲୁକାରେ ସ୍ଥଳ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା। ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆନନ୍ଦରେ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ହେଲା; ଯେପରି ବେଦମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପାଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଉପରିବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଆସନ ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଅଂଗ ରହିଥିଲା। ସେଠାରେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟର ଆସନ ଭଳି, ଭଗବାନ୍ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ଗୋପୀମାନେ ହସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ଚାହୁଁ, ଭୂକୁଣ୍ଡ ଓ ମୃଦୁ କଥାରେ, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ପଦପଦ୍ମକୁ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କରେ ରଖି, କିଛି ଅଳ୍ପ ଅଭିମାନରେ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ— "ହେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ, ଯେଉଁଠି ଜଣେ ପ୍ରେମ କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରତିଦାନ ମିଳେ; କେହି ପ୍ରତିଦାନ ଦିଏ ନାହିଁ; କେହି ଦୁଇଞ୍ଜଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେମ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଉତ୍ତମ?" ଭଗବାନ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରେମ କିମ୍ବା ଧର୍ମ ନାହିଁ।