ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶବ ପାର୍ବଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବଂଶ ଅପହୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହରିଙ୍କ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥିବା ଦ୍ୱାରକାକୁ ସମୁଦ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବୁଡ଼ାଇଦେଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ନିବାସ ବ୍ୟତୀତ ସବୁକିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ମଧୁସୂଦନ ଚିରକାଳୀନ ଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଯାଙ୍କ ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବାଧିକ ଶୁଭ ଅଛି। ଅର୍ଜୁନ, ବଞ୍ଚିଯାଇଥିବା ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ନେଇ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥକୁ ଆଣିଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କରିବା ପାଇଁ ବସାଇଦେଲେ। ତୁମେ ଶୁଣ, ରାଜନ୍, ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେର ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁରୁବୃଦ୍ଧମାନେ ତୁମକୁ ବଂଶଧାରୀ କରିଦେଲେ ଓ ସମସ୍ତେ ମହାପଥକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହିପରି, ହରିଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ, ବୀରତା ଓ ଶିଶୁ ଲୀଳା ଶୁଣିବା ଓ କହିବା ମାଧ୍ୟମରେ, ଏଠାରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ, ଜନେ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୈରାଗ୍ୟମୟ ଭକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଦେହ, ଅହଂକାର, ରୋଷ ଓ କାମନାରେ ଆବୃତ ଜନ, ଅନ୍ୟ ଆଶାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କରି ସ୍ବୟଂ ନଶ୍ୱରତାକୁ ଆଣେ। ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ ଏହି ଦେହରେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା “ମୁଁ” ଓ “ମୋର” ବୋଧରେ ଅଟକି ଯାଇ ମିଥ୍ୟା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯଦି ପୁନଃ ଜୀବ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କ ପଥରେ ଚାଲି, ତନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପେଟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତେବେ ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେପରି ପୁନଃ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, ମୌନ, ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ, ଲଜ୍ଜା, କୀର୍ତ୍ତି, କ୍ଷମା, ଶାନ୍ତି, ନିଗ୍ରହ ଓ ସମୃଦ୍ଧି—ଏସବୁ ଅସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସଂଗରେ କ୍ଷୟିତ ହୁଏ। ଅସ୍ଥିର, ମୂର୍ଖ, ଦୁଃଖିତ, ଅପୂଣ୍ୟ ଓ ଦୟନୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଖେଳନା ସଦୃଶ ନାରୀଙ୍କ ସହ ସଂଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ମାନଙ୍କ ସଂଗ ତୁଳନାରେ ନାରୀ ସଂଗ ଓ ନାରୀରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ଓ ବନ୍ଧନ ଅଧିକ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ହରିଣୀ ରୂପେ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ହରିଣ ରୂପେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପଛୁଆ କଲେ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ, ମୋତେ—ମାୟାରେ ଗଢ଼ା ଏହି ନାରୀ ସଦୃଶ ରୂପକୁ—ଏକମାତ୍ର ନାରାୟଣ ଋଷି ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଅଟଳ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୋ ମାୟାର ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖ, ଯାହା ଜୟୀମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବି ଜିତ କରିଦେଉଛି, ତାଙ୍କର ଭୌହ ଭଙ୍ଗିରେ ମାତ୍ର ଭୂପାଳମାନେ ମୁହଁ ନମାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥିତିକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ନାରୀ ସଂଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୋର ସେବା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ମହାନ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ନରକର ଦ୍ୱାର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମାୟାର ନାରୀ ରୂପ ଧୀରେ ଆସେ; ଏହାକୁ ଅତ୍ମା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଘାସରେ ଢାକା କୂଆ ଅଦୃଶ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ। ମୁହଁ ଦେଇ ଏକ ନାରୀକୁ ନିଜ ଜୀବନୀ ସଂଗିନୀ ବୋଲି ଭାବି, ସେ ମୋର ମାୟା ଓ ଗାୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ନାରୀ ସଂଗ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃ ନାରୀ ଯୋନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଧନ, ସନ୍ତାନ, ଘର ଆଦିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ନାରୀ, ପତି, ସନ୍ତାନ ଓ ଘର ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଭାଗ୍ୟର ଆଦେଶରେ ଆସିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ଶିକାରିର ଗୀତ ହରିଣ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ। ଜୀବ ଏହି ଜୀବନ ଦେହ ନେଇ ସଂସାରରେ ଘୁରୁଥାଏ, କ୍ରିୟା କରି ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥାଏ, ଏହି ଚକ୍ର ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନରେ ଗଢ଼ା ଏହି ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏହାର ବିଳୟ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ, ଏହାର ପ୍ରକାଶ ହେଉଛି ଜନ୍ମ। ଯେତେବେଳେ ଜଡ ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପକରଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଳୟ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ହେବା ସହିତ “ମୁଁ” ଭାବ ଉପଜେ, ଏହାକୁ ଜନ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ କିମ୍ବା ତାହାର ଅଂଶ ଦେଖିବା ସମର୍ଥ ନ ହେଲେ ଦେଖିବା ବନ୍ଦ, ତେଣୁ ଉଭୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଭୟ, ଦୟା କିମ୍ବା ମୂଢ଼ତା ରେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ବୁଝି, ଅନାସକ୍ତ ଓ ବିବେକଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠି ନିଜ ଜୀବନ ଚାଲାଏ। ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟି, ଯୋଗ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଏହି ମାୟାମୟ ସଂସାରରେ ଦେହରେ ଅସକ୍ତି ରଖି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏପରି ଗୋପୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗାନ କରୁଥିଲେ ଓ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମମୁଖ ହସୁଥିଲା, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ—ଯିଏ କାମଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରନ୍ତି। ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଫେରିଥିବା ଦେଖି ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଆନନ୍ଦରେ ଖିଳିଉଠିଲା; ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଉଠିପଡ଼ିଲେ, ଯେପରି ଜୀବନ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ପୁନଃ ଫେରିଆସିଛି। କେହି ଆନନ୍ଦରେ ହରିଙ୍କ ପଦ୍ମହସ୍ତକୁ ନିଜ ଦୁଇ ହାତରେ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କର ଚନ୍ଦନରେ ଲପେଟାଯାଇଥିବା ବାହୁକୁ ନିଜ କନ୍ଧରେ ରଖିଲେ। କେହି ସ୍ନିଗ୍ଧାଙ୍ଗୀ ତାଙ୍କ ଚବାଇଦିଆ ପନକୁ ହାତରେ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟେ, ଆକୁଳ ଆଶାରେ, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପଦକୁ ନିଜ ଛାତି ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ। କେହି ଭୂଆ ଭୂଆ ଭାବରେ ଭୂକ୍ତିର ଅତିରେକ ଉତ୍ସାହରେ, ତାଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚାହାଣି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମାନେ ଆଘାତ କରୁଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଁହ ମୁଁହେଁ ଚିଉଁଥିଲା।