ଏକ ରାତିରେ, ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ମନୋମନେ ଭାବିଲେ—‘କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଚାହୁଁଥିବା ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନୋ ଛାଡ଼ି, ଏବେ ମତେ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ସବୁ ନାରୀମାନୋ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।’ ଏହି ଅଭିମାନରେ, ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଁଞ୍ଚି, କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଆଉ ଚାଲିପାରିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ଯେଉଁଠି ଇଛା କର, ନେଇଯାଅ।’ କୃଷ୍ଣ ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ—‘ମୋ ଘାଉଁ ଉପରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।’ କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଏବଂ ଗୋପୀ ଏକା ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲେ—‘ହାୟ! ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରିୟ, ସ୍ନେହମୟ! କେଉଁଠି ଅଛ, କେଉଁଠି ଅଛ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ? ବନ୍ଧୁ, ମୋ ଦୁଃଖି ଦାସୀକୁ ଦେଖାଅ!’ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଏହି ଦୁଃଖି ଦୁଃଖୀ ଗୋପୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଭାବରେ ଅନ୍ୟମାନେଠୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଏହି ଦୁଃଖି ଗୋପୀଠାରୁ ଜାଣିଲେ—ତାଙ୍କର ଅଭିମାନ, ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଅପମାନ। ଏହା ଶୁଣି, ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ, ଗୋପୀମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଦେଖିପାରିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୋଜି ଚାଲିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧାର ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ଫେରିଆସିଲେ। ତାଙ୍କର ମନ, ଭାଷା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ସବୁ କୃଷ୍ଣରେ ଲଗିଥିଲା; ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଘରକୁ ମନେ ରଖି ନଥିଲେ। ପୁନଃ ଯମୁନା କୂଳରେ ଏକଠା ହୋଇ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନ ଆଶା କରି, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେମାନେ କୃଧ୍ଧ ହୋଇ ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ନିକାସ କରିଲେ, ଯେପରି ବିପ୍ଳବ ଅନ୍ତରେ ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ପୃଥିବୀକୁ ଶୂନ୍ୟ କରେ। ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଚେତସମାନୋକୁ ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ କରିଲେ। ଏହାପରେ, ଅତି ଭୟଭୀତ ଅବଶିଷ୍ଟ ଗଛମାନେ ତାଙ୍କର ଝିଅକୁ ପ୍ରଚେତସମାନୋକୁ ଦେଇଲେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ପ୍ରଚେତସମାନେ ମାରିଷାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାଁଠୁ ଏକ ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିରତିକୁ ଆସିଲାପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଦକ୍ଷ ନିଜ ଇଛାରୁ ଜନମାନୋ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଜନ୍ମରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିଭା ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷ ନାମ ପାଇଲେ, ସେ କୌଶଳରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଥିଲେ। ଅନାଦି ଯିଏ, ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଜାର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନୋ ସହିତ ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାୟକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ବ୍ରଜ ତୁମ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଫଳବନ୍ତ ହୋଇଛି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଠାରେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି। ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଭକ୍ତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ; ଯେମାନେ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। ‘ଏ ଉତ୍କଳ, ଶରତ ରାତିରେ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ଗୋଲାପ ମନକୁ ଚୋରାଯାଏ। ପ୍ରେମର ନାୟକ, ଆମେ ତୁମ ଦାସୀ; ଦୟାଳୁ, ଏଠି ଆମକୁ ମାରିବା ଉଚିତ କି? ‘ପାଣିର ବିଷ, ସର୍ପ ଦେମନ, ପବନ, ତୁଫାନ, ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷାଦେଉଳ ପୁତ୍ର, ଏବଂ ସବୁ ଦୁଃଖରୁ, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଆମକୁ ବାରମ୍ବାର ରକ୍ଷା କରିଛ। ‘ତୁମେ କେବଳ ଗୋପୀମାନୋ ଆନନ୍ଦ ନୁହଁ; ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ବନ୍ଧୁ, ସାତ୍ୱତ କୁଳରେ ଅବତରିଛ। ‘ବୃଷ୍ଣିମାନୋ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପାଦ ନିକଟ ଆସିଥିବା ମାନୋକୁ ସଂସାର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରିଛ। ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଲାଲ ପାଣି ଆମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖ। ‘ବିରାଟ ନାୟକ, ବ୍ରଜର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିବା, ତୁମ ହସ ନିଜ ଜନମାନୋ ଅଭିମାନ କ୍ଷୟ କରିଥାଏ; ବନ୍ଧୁ, ଆମକୁ ଦାସୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମ ମନୋହର ମୁଖ ଦେଖାଅ। ‘ପ୍ରଣାମ କରିଥିବା ମାନୋଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ପାପ ନାଶ କରିଥାଏ; ଚରାଗାହରେ ଚାଲିଥିବା ମାନୋଙ୍କ ପଛରେ ଯାଏ; ଲକ୍ଷ୍ମୀର ନିବାସ, ତୁମ ପଦ ନାଗର ଫଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ଏହି ପଦ ଆମ ଛାତି ଉପରେ ରଖି, ଆମ ହୃଦୟର ଯନ୍ତ୍ରଣା ହଟାଅ। ‘ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ, ମନୋହର ଉକ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ ଜ୍ଞାନ, ଚମ୍ପାୟନ୍ତୀ ଚକ୍ଷୁ, ତୁମେ ଆମକୁ ମୋହିତ କର; ନାୟକ, ତୁମ ଅଞ୍ଜଳିର ନେକ୍ତର ଦିଅ। ‘ତୁମ ଗଥାର ମଧୁ ଦୁଃଖିମାନୋ ପାଇଁ ଜୀବନ; କବିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ପାପ ନାଶ କରେ। ଶୁଣିଲେ ଶୁଭ ଓ ଧନ ମିଳେ; ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସାର କରିଥିବା ମାନୋ ଦୟାଳୁ। ‘ତୁମ ହସ, ପ୍ରିୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଖେଳ, ଧ୍ୟାନ ଶୁଭ; ମନକୁ ଛୁଇଁଥିବା ଗୁପ୍ତ ଆଲାପ, ମୋହନା, ଆମ ମନକୁ ବିଗ୍ନ କରେ। ‘ବ୍ରଜରେ ଗୋଧାନ ଚରାଇ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ମନୋହର ପଦ ଦୁର୍ଗମ ଘାସ, ପଥର, ଅଙ୍କୁର ଉପରେ ଚାଲିଥାଏ; ଆମ ମନ, ଆଶାରେ ଆକୁଳ, ପ୍ରିୟ, ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ। ‘ଦିନ ଶେଷରେ, ନୀଳ କେଶ, ଫୁଲର ମୁଖ, ଧୂଳିରେ ଆଛାଦିତ, ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖାଏ; ନାୟକ, ଆମ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କର। ‘ତୁମ ନିବାସ ପଦ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣାମୀ ଇଛା ପାଉଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂଜିଥିବା, ପୃଥିବୀର ଭୂଷଣ, ବିପତ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଶାନ୍ତି ଦାୟକ; ପ୍ରିୟ, ଏହି ପଦ ଆମ ଛାତି ଉପରେ ରଖି, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୂର କର। ‘ତୁମ ଓଠ, ମଧୁର ବାଂଶୀ ଦ୍ୱାରା ଚୁମ୍ବିତ, ପ୍ରେମ ବୃଦ୍ଧି, ଦୁଃଖ ନାଶ, ଅନ୍ୟ ରତି ଭୁଲାଏ; ନାୟକ, ଆମକୁ ତୁମ ଓଠର ନେକ୍ତର ଦିଅ। ‘ବନରେ ଦିନ ଚରାଇବା ବେଳେ, ତୁମକୁ ଦେଖିନଥିବା ମାନୋପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ଯୁଗ ହୋଇଯାଏ; ତୁମ କୁନ୍ଦଳି କେଶ ଓ ମନୋହର ମୁଖ, ଅନ୍ୟମାନେ ମନୋହର ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିନଥିବା। ‘ପତି, ପୁତ୍ର, ପରିବାର, ଭାଇ, ଆତ୍ମୀୟମାନୋକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ ଶେଷ ମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ, ଅବ୍ୟୟ; ତୁମ ପଥ ଜାଣି, ଗୀତରେ ମୋହିତ, କେଉଁ ନାରୀ ରାତିରେ ଘରକୁ ଫେରିଯିବ? ‘ଗୁପ୍ତ ଆଲାପ, ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ, ହସିଥିବା ମୁଖ, ପ୍ରିୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଚୌଡ଼ା ଛାତିର ଚମକ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ନିବାସ, ପୁନଃପୁନଃ ଆମ ମନକୁ ଆଶାରେ ଆକୁଳ ଓ ବିଗ୍ନ କରେ।