ଏକ ରାତିରେ ବନରେ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ଏଠାରେ କିଛି ଗଭୀର ପଦଚିହ୍ନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣ କେବଳ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଛନ୍ତି। ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ଆଉ ଆଗକୁ ନଥିଲା, ସେମାନେ ଭାବିଲେ—ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର କମଳ ପାଦ ଘାସ ଓ ଅଙ୍କୁରରେ ବେଦନା ପାଇଥିଲା, ତେଣୁ ପ୍ରିୟ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କୋଳେ ଉଠାଇଥିଲେ। ଗୋପୀମାନେ ଦେଖିଲେ—ଏଠାରେ ପଦଚିହ୍ନ ଆଉ ଗଭୀର, କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମର ଭାରରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ କୋଳେ ଉଠାଇଛନ୍ତି। କିଛି ଦୂରେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ତଳେ ରଖି, ମାଳା ପାଇଁ ଫୁଲ ତୁଳିଛନ୍ତି। ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ରମରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଆଉ ଏଠାରେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କ ପ୍ରେମିକାର କେଶ ଗଠିଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ବସିଥିବା ବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର କେଶ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ସ୍ୱୟଂ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସହ ଲୀଳା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଚାହାଲାର ଅଶାନ୍ତି ଓ ନାରୀମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଦେଖାଏ। ଏଭଳି ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଥିବା ଗୋପୀମାନେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅବାକ୍ ହୋଇ ଏପଟେ ସେପଟେ ଚାଲିଲେ। ଯେଉଁ ଗୋପୀଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟମାନେ ଛାଡ଼ି ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେ ଭାବିଲେ—“ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୋତେ ନେଇ କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୋର ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି।” ଏଭଳି ଅଭିମାନରେ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚି, ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଆଉ ଚାଲିପାରିବିନି, ତୁମ ମନ ଯେଉଁଠି ଚାହେ, ମୋତେ ନେଇଯାଅ।” କୃଷ୍ଣ ହସି କହିଲେ—“ମୋର କାନ୍ଧ ଉପରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।” କିନ୍ତୁ, ଏହି କଥା ପରେ କୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଏବଂ ସେ ଗୋପୀ ବିଚ୍ଛେଦ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ—“ହା ନାଥ! ପ୍ରିୟ! ପ୍ରାଣନାଥ! ତୁମେ କେଉଁଠି? ମୋ ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଦୟା କରି ଦେଖାଦିଅ!” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଗୋପୀମାନେ ଯେଉଁପଥରେ କୃଷ୍ଣ ଗଲେ ତାହା ଖୋଜୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖିତ ସଂଗିନୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଗୋପୀ ଘଟିଥିବା କଥା, ତାଙ୍କ ଅଭିମାନ, ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଉପହାସ ଏମାନେ ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଗୋପୀମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଯାଏଁ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ। ଅନ୍ଧାର ହେଲାପରେ ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନ, କଥା, କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାଗ୍ର; ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଇ, ନିଜ ଘରକୁ ମନେ ରଖିଲେ ନାହିଁ। ପୁଣି ଯମୁନା ତଟରେ ଯୋଗୁ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଗାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜନ୍ୟ, ସେମାନେ ରୋଷରେ ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ, ସେଉଁଠି ଧରିତ୍ରୀକୁ ଶୁଷ୍କ କରିବା ପ୍ରୟାସ କଲେ, ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ପରି। ଗଛମାନେ ଝାଲିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଏବେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି, ବାର୍ହିଷ୍ମତଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଉପରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେମାନେକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଏବେ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ଗଛମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କର କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଚେତାସମାନେକୁ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହାଠାରୁ ଏକ ମହାପାପ ଦ୍ୱାରା ସଋଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିରାମ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ତାଙ୍କ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ‘ଦକ୍ଷ’ ନାମ ପାଇଲେ। ଅନାଦି ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଅଧିପତି କଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—“ବ୍ରଜ ତୁମ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଉଛି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଠି ସ୍ଥାୟୀ ହୋଇଛନ୍ତି। ପ୍ରିୟ, ତୁମ ଭକ୍ତମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ତୁମରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି। “ହେ ମହାନ, ଶରତ ରାତିରେ ତୁମ ନୟନ ଅମ୍ବୁଜର ଶୋଭାକୁ ଚୋରି ନେଉଛି। ଆମେ ତୁମର ଦାସୀ—ଏଠି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ କି? ତୁମେ ଆମକୁ ବାଞ୍ଚିବାକୁ ଦାନ କର। “ପାନିର ବିଷ, ନାଗ ରୂପୀ ଦାନବ, ବାତ୍ୟା, ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି, ବର୍ଷା ଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଓ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଛ। “ତୁମେ କେବଳ ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ନୁହଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତୁମେ ସାତ୍ୱତ ବଂଶରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ। “ହେ ବୃଷ୍ଣିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପଦ ଯେଉଁମାନେ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭବଭୟରୁ ମୁକ୍ତ। ଆମ ମସ୍ତକରେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳମୟ ହସ୍ତ ରଖ। “ହେ ବୀର, ବ୍ରଜର ଦୁଃଖ ଦୂର କର, ତୁମ ହାସି ନିଜ ଜନଙ୍କ ଅଭିମାନ ଭଂଗ କରେ। ଆମକୁ ଦାସୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମ ଲୋଟସ୍ମୁଖ ଦେଖାଅ। “ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ କର, ଗୋଚରଣ କରୁଥିବା ମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲ, ଶ୍ରୀର ନିବାସ, ତୁମ ପଦକୁ ନାଗମଣିର ଫଣ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଥିଲା; ଏହି ପଦ ଆମ ଚେସ୍ଟରେ ରଖି ବେଦନା ହର। “ମଧୁର ଭାଷା, ଚମତ୍କାର ବାକ୍ୟ ଓ ମନୋହର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହେ କମଳନୟନ, ଆମେ ଭ୍ରମିତ। ତୁମ ଅଂଶୁମୟ ଓଠର ଅମୃତ ଆମକୁ ଦିଅ। “ତୁମ କଥାମୃତ ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ; କବିମାନେ ଯାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଏହା ପାପ ହରେ, ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଧନ ଦିଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକ ପରମ ଦାନୀ। “ତୁମ ହାସି, ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଖେଳ, ଧ୍ୟାନ—ସବୁ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଅନ୍ତଃକଥା ଆମ ହୃଦୟକୁ ଉତ୍କଳାନ୍ତ କରେ। “ତୁମେ ବ୍ରଜରୁ ଗୋଧୂଳିବେଳେ ଗୋଧନ ସହ ବନକୁ ଯିବାବେଳେ, ତୁମ କମଳପଦ ଅଗ୍ନି, ଘାସ ଓ ଅଙ୍କୁର ଉପରେ ଚାଲିଥାଏ; ଆମ ମନ ଅନୁରାଗରେ ତୁମ ପଛେ ଚାଲେ। “ଦିନ ଶେଷରେ, ନୀଳ କେଶ, ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ବନମାଳା, ଧୂଳିରେ ଓଢ଼ା, ପୁନିପୁନି ଦେଖାଦେଉଛ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆମ ହୃଦୟରେ ପ୍ରେମ ଉଦ୍ଭାବନ କରେ। “ତୁମେ ଯେଉଁ ପଦ ଆଞ୍ଚଳିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଯେଉଁଠାରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେହି ପଦ ଆମ ଚେସ୍ଟରେ ରଖି, ବେଦନା ହର।