ବୃନ୍ଦାବନର ମଧୁର ରାତିରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦିନ ରାତି ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଏପରି ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବିଫଳ ହେଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଗୋପୀ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ନିଜ ବାହୁ ରଖି, ଚାଲିଚାଲି କହିଲା, “ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ମୋ ଚାଳ ଏତେ ମଧୁର।” ସେ ନିଜ ମନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣରେ ଲଗାଇଦେଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଗୋପୀ ଅନ୍ୟ ଜଣେଙ୍କୁ ନିଜ ଗା ଉପରେ ଓଡ଼ଣା ଦେଇ କହିଲା, “ବାୟୁ ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି।” ଏହିଭଳି ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଗୋପୀ ଜଣେଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ, ଉପରକୁ ଚଢ଼ି, ହସିକି କହିଲା, “ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲଯା, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!” ଏଠି ଅନ୍ୟ ଗୋଟିଏ କହିଲା, “ଓ ଗୋପମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖ, ତୁମେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କର; ମୁଁ ସତ୍ୱରେ ତୁମେମାନେ କୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଦେବି।” ଏହିଭଳି ଗୋଟିଏ ସୁନ୍ଦରୀ ଗୋପୀ ଅନ୍ୟ ଜଣେକୁ ମାଲା ଦ୍ୱାରା ଉଖଳକୁ ବାନ୍ଧି, କହିଲା, “ମୁଁ ଏହି ମଖନ ଚୋରକୁ ବାନ୍ଧୁଛି, ଯିଏ ଘୃତ ଚୋରି କରିଥିଲା!” ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ତାଙ୍କ ଆଖି ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଲତା ଓ ଗଛମାନେ ପାଖକୁ ଯାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଜଣେଇଁଥିଲେ। ସେହି ପଦଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ କୃଷ୍ଣଙ୍କର, ଯେଉଁଠି ପତାକା, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଯବ ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଗୋପୀମାନେ ସେହି ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ଏବଂ ଦେଖିଲେ, ଏକ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ ଗୋପୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇଛି। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ପଦଚିହ୍ନ କାହାର? ଏହି ଜଣେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ବାହୁ ରଖି, ହସ୍ତୀନୀ ଭଳି ତାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଯାଉଛି। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଜଣେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବଡ଼ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଗୋବିନ୍ଦ ଆମେମାନେ କୁ ଛାଡ଼ି ଏହିଁକୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲତା ଓ ଗଛମାନେ କେତେ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଙ୍କ ଧୂଳି ଲାଗିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାଥାରେ ଧରନ୍ତି। ଏହି ଗୋପୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଗଭୀର ଦେଖି, ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ—ଏହି ଗୋପୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଆଉ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ସ୍ନିଗ୍ଧ ପାଦରେ ଘାଁ ହୋଇଥିବାରୁ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବୋକାଇଛନ୍ତି। ଦେଖ, ଏଠି ପଦଚିହ୍ନ ଅଧିକ ଗଭୀର—କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମର ଭାରରେ ତାଙ୍କୁ ବୋକାଇଛନ୍ତି, ଏଠି ତାଙ୍କୁ ଫୁଲ ତୋଳିବାକୁ ନମାଇଛନ୍ତି। ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରେମିକା ନିଜ ଚୁଲି ସଜାଉଛି; ନିଶ୍ଚୟ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବସାଇ ଚୁଲି ଗୁଞ୍ଜାଇଛନ୍ତି। ଏଠି, ଯଦିଓ କୃଷ୍ଣ ସ୍ବୟଂ ଆତ୍ମାରାମ ଓ ଏକମାତ୍ର, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଲୀଳା କରି, ପ୍ରେମୀମାନେ କେମିତି ଅସ୍ଥିର ଓ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ଦେଖାଇଲେ। ଏଭଳି ଗୋପୀମାନେ ଏସବୁ ଦେଖି, ଚିତ୍ତବିଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଚାରିପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ। ଯିଏକୁ କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟମାନେ କୁ ଛାଡ଼ି ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେ ଗୋପୀ ମନେ କଲେ, “ମୁଁ ସବୁଠୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, କୃଷ୍ଣ ମୋତେ ମାନିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୋତେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।” ବନର ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଗର୍ବିତ ହୋଇ କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆଉ ଚାଲିପାରିବିନାହିଁ, ଆପଣ ମୋତେ ମନେ ଯେଉଁଠି ନେଇଯିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ନିଅନ୍ତୁ।” କୃଷ୍ଣ କହିଲେ, “ମୋ କାନ୍ଧରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।” କିନ୍ତୁ ସେହି କ୍ଷଣରେ କୃଷ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଓ ସେ ଗୋପୀ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭାସୁର ହୋଇ, “ହା ନାଥ, ପ୍ରିୟ, ମୋ ପ୍ରାଣନାଥ! କେଉଁଠି ଆପଣ, ମୋତେ ଦେଖାଦିଅ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଦାସୀ!” ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଥ ଖୋଜିବାକୁ ମନେ କଲେ, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ କେଉଁଠି ଗଲେ ଜାଣିପାରିଲେନି। ସେମାନେ ସେହି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖିତ ସଂଗୀନିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଗର୍ବ ଓ ମାଧବଙ୍କ ଉତ୍ତର କଥା କହି, ନିଜ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଲାଜା ଦେଖାଇଲେ। ଏହା ଶୁଣି ସବୁ ଗୋପୀ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। ତାପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଯେତେଦିନ ଥିଲା, ସେମାନେ ବନରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ; ଅନ୍ଧାର ହେବା ପରେ ଗୋପୀମାନେ ଫେରିଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ମନ, ଭାଷା, କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କୃଷ୍ଣରେ ଲୀନ ଥିଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଘର ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଥିଲେ। ପୁଣି ଯମୁନା କୂଳକୁ ଆସି, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ତାଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଗରେ ଗୋପୀମାନେ ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ଉତ୍ସର୍ଜନ କରି, ଧରାକୁ ଅରିଦ୍ର କରିଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେମାନେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ପରି ଭାସିଲେ। ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି, ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି, ବାରିଷ୍ମତଙ୍କ ପୁଅମାନେ କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ। ଯେଉଁ ଗଛ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେମାନେ ଭୟରେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରଚେତାମାନେ କୁ ଦେଲେ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ମାରିଷାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହାଠାରୁ ଏକ ମହାପାପର ଫଳରୂପେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତର ବିରାମ ଆସିଲାପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ, ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଜନ୍ମରେ ଯିଏ ନିଜ ତେଜରେ ସବୁଠୁ ଉଜ୍ୱଳ ଥିଲେ, ନିଜ କୌଶଳରେ ଦକ୍ଷ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଯିଏ ଅନାଦି, ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେର ଅଧିପତି କଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗ ମଧ୍ୟରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ: “ତୁମ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରଜ ଅଧିକ ଉନ୍ନତି ପାଇଛି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏଠି ସଦା ବାସ କରନ୍ତି। ପ୍ରିୟ, ତୁମର ଭକ୍ତମାନେ ସବୁଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ବିନା ବଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ତୁମେକୁ ଖୋଜୁଛନ୍ତି।