ଏକ ସୁନ୍ଦର ଶାରଦ ରାତିରେ, ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଥ ଖୋଜିବାକୁ ଯମୁନା ତଟରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଦୟାକରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ମୋ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ, ଆମକୁ କୃପାକରି କହ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ପଥରେ ଗଲେ?” ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ। “ଓ ଧରଣୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କଲୁ ଯେ, କେଶବଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛ? କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ବିରାଟ କାର୍ଯ୍ୟ, ବା ବରାହ ଅବତାରରେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଅଙ୍କଲଗାଇଥିଲୁ?” ତାପରେ ଗୋପୀମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ କୁହିଲେ, “ଅଚ୍ୟୁତ କି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିନୋଦିତ କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ଗଳାର ମାଳାର ଗନ୍ଧ ଏଠାକୁ ପଁହଞ୍ଚୁଛି, ଯେଉଁ ମାଳା ପ୍ରେମିକାଙ୍କ କୁଙ୍କୁମରେ ରଙ୍ଗିତ।” ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମେଘେ ହସ୍ତ ରଖି, ତୁଳସୀ ଓ ମଦମାତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ସହିତ ଏଠିଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି। ବୃକ୍ଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦୟାଳୁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛନ୍ତି। ପଛରେ ଲତାମାନେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ତାଙ୍କର ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦରେ କମ୍ପିତ। ଏପରି ଭାବେ, ଗୋପୀମାନେ ମନୋବିକାରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖୋଜରେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିଶୁ କ୍ରୀଡ଼ା ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି ପୁତନା ଭାବେ ନିଜ ସ୍ନେହ ଦେଉଛନ୍ତି, କେହି ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, କେହି ଶକଟାସୁର ଭାବେ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ କେହି ଦାନବ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଧରିଛନ୍ତି, କେହି ଗୋପଗ୍ରାମର ଶବ୍ଦ ଅନୁକରଣ କରି ଦୌଡ଼ି ନେଉଛନ୍ତି। କେହି କୃଷ୍ଣ ଓ ବଲରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି, କେହି ବତ୍ସାସୁର ବା କେହି ବକାସୁର ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ ଦୂରରେ ଥିବା ଗୋପୀଙ୍କୁ ଡାକି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରି ବାଁଶୀ ବଜାଇ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଶାବାଶ୍’ କୁହୁଛନ୍ତି। କେହି ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ ମେଘେ ରଖି, ‘ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ମୋ ଚାଳ ଦେଖ’ ବୋଲି ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ କୁହୁଛନ୍ତି, “ବାୟୁ ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରିନାହ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଛି,” ବୋଲି ଗୋପୀଙ୍କୁ ଏକହାତରେ ଚାଦର ଦେଇ ଢାକୁଛନ୍ତି। କେହି ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ି, “ଅସୁର, ଚାଲିଯା! ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ଦଣ୍ଡକାରୀ!” ବୋଲି ଅଭିନୟ କରୁଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟେ କୁହୁଛନ୍ତି, “ଓ ଗୋପାଳ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଦେଖ! ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା କରିବି।” ଏଠି ଏକ ସୁନ୍ଦରୀ ଗୋପୀ ଅନ୍ୟକୁ ମାଳାରେ ବାନ୍ଧି, “ଘୃତଚୋର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁଁ ମୁଁ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛି!” ବୋଲି ଅଭିନୟ କରି, ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ଢାକି ରହିଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ସେମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଲତା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ପଚାରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ, ଯେଉଁଥିରେ ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଯବ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଅଛି। ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦେଖିଲେ, କେତେକ ପଦଚିହ୍ନ ଏକ ଗୋପୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସହ ମିଶିଛି। ସେମାନେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ କୁହିଲେ, “ଏହି ପଦଚିହ୍ନ କାହାର? ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ସହ ଏହି ଗୋପୀ ତାଙ୍କ ମେଘେ ହାତ ରଖି, ମନେ ହୁଏ ହାତୀ ଓ ହସ୍ତିନୀ ପରି ଚାଲିଛି।” ସେମାନେ କୁହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଗୋପୀ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯିଏ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛି, ଯେପରି ଗୋବିନ୍ଦ ଆମୋଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଏହିଁକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।” ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଙ୍କରେ ଧୂଳିରେ ଧନ୍ୟ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମସ୍ତକେ ଧରନ୍ତି। ଏହି ଗୋପୀଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଗଭୀର, କାରଣ କୃଷ୍ଣ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇ, ତାଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରମଣ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆଗକୁ ଏହି ଗୋପୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ କୋମଳ ପାଦ ଘାସ ଓ ଅଙ୍କୁରରେ ବେଦନା ପାଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇନେଇଛନ୍ତି। ଗୋପୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବୋହି ନେଉଛନ୍ତି, ଏଠି ସେ ତାଙ୍କୁ ଫୁଲ ତୋଳିବା ପାଇଁ ଭୂମିରେ ରଖିଛନ୍ତି। ପ୍ରତି ଦପାରେ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ। କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଚୁଲି ବିନ୍ଦି, ତାଙ୍କୁ ଶୃଙ୍ଗାର କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ କୃଷ୍ଣ, ନିଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରେମ ଲୀଳାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ନାରୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇଲେ। ଏଭଳି କଥା କହି, ଗୋପୀମାନେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁ ଗୋପୀକୁ କୃଷ୍ଣ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେ ଭାବିଲେ, “ମୋତେ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଗୋପୀକୁ ତାଙ୍କ ଚାହିଁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ଏପରି ଭାବି, ଅହଂକାରରେ ସେ କେଶବଙ୍କୁ କୁହିଲେ, “ମୁଁ ଆଉ ଚାଲିପାରିବିନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ଚାହ, ମୋତେ ନେଇଯାଅ।” କୃଷ୍ଣ କୁହିଲେ, “ମୋ ମେଘେ ଚଢ଼।” କିନ୍ତୁ ତାକୁ ଏହିପରି କୁହିବା ସାଥି ସାଥି, କୃଷ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, “ହା ନାଥ! ପ୍ରିୟ! କେଉଁଠି ଅଛ? ମୋତେ ଦେଖାଦିଅ!” ଶୁକଦେବ କୁହିଲେ, ଏହିପରି ଭାବେ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଥ ଖୋଜି ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଗୋପୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଗର୍ବ, ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଦୁଃଖ ଶୁଣି, ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଯାଏଁ ରହିଲା, ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ବନରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧାର ହେବା ପରେ ଫେରିଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମନ, ଭାଷା, ଦେହ, କାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁ କୃଷ୍ଣରେ ଲୀନ; ସେମାନେ ଘର ଭୁଲି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ। ପୁଣି ସେମାନେ ଯମୁନା ତଟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଗମନ ଆଶାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ଗୁଣ ଗାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ, ଯେପରି ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନି ପୃଥିବୀକୁ ଶୂନ୍ୟ କରିଦିଏ। ବୃକ୍ଷମାନେ ଦହିଯିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଆସି, ବୃହିଷ୍ମତଙ୍କ ପୁଏଁମାନୋଁକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।