ବୃନ୍ଦାବନର ଗୋପୀମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅପ୍ରାପ୍ତ ମନସ୍ତାପରେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଆଶାରେ, ସେମାନେ ଏକ ଏକ ଗଛକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—ଏ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, କି କୃଷ୍ଣ, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ, ଆମ ମନକୁ ଚୋରି ନେଇଥିବା ତାଙ୍କର ମଧୁର ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଚମକୁଥିବା ହାସ୍ୟ ନିୟେ ଏଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି? ଏ ରଙ୍ଗିନ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ମଧୁର ହାସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନୀ ଯୁବତୀମାନେକୁ ବିନମ୍ର କରୁଥିବା, ଏଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି? ଏ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତୁଳସୀ, ଯେଉଁଠି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣରେ ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ମାକୁଡ଼ମାନେ ତୁମେ ଉପରେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତ ତୁମେ ପରିଧାନ କରି ପାର୍ଶ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି କି? ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଜାତି, ଯୁଥିକା, ତମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛନ୍ତି କି? ମାଧବ ଏଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି? ଏ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଲ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଏବଂ ଯମୁନା ତଟର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ, ଆମ ଶୂନ୍ୟ ହୃଦୟକୁ ଭରିଦେଉ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି? ଏ ଭୂମି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ତୁମେ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥିବାରୁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ମହାକାର୍ଯ୍ୟରୁ, କିମ୍ବା ବରା ଅବତାରର ଆଲିଙ୍ଗନରୁ, ତୁମେ ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଛ? ଏ ମିତ୍ର, କୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କର ମାଳାର ଗନ୍ଧ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କର କୁଙ୍କୁମରେ ରଙ୍ଗିତ, ଏଠାରେ ବିକି ଆସୁଛି। କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ମୋଡ଼ ଉପରେ ଅପ୍ରମେୟ ହସ୍ତ ରଖି, ମଦୋନ୍ମତ ମାକୁଡ଼ ଏବଂ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ସହିତ ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ବନ୍ଦନା କରୁଛନ୍ତି କି? ଏ ଲତାମାନେ, ଗଛମାନେକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଛନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଙ୍କର ହାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଇ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ଅପ୍ରାପ୍ତ ମନସ୍ତାପ ଓ ଦିବ୍ୟ ମଦରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଖୋଜାରେ ଲଗିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। କୌଣସି ଜଣେ ପୁତନା ଭୂମିକା ଅନୁକରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଅଂଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଇ ଚୋସାଇଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଶିଶୁ ଭାବରେ କାନ୍ଦି, ଆଉ ଜଣେ ଗଡ଼ା ଅସୁର ଭାବରେ ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅସୁର ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଗୋପାଳ ଗ୍ରାମର ଶବ୍ଦ ଅନୁକରଣ କରି, ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟକୁ ଟାଣିଲେ। କୌଣସି ଜଣେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଭୂମିକା ଅନୁକରଣ କଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଵତ୍ସାସୁର ଭାବେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଜଣେ ବକାସୁର ଭୂମିକା ନେଲେ। ଏକ ଜଣେ ଦୂରରେ ଥିବା ଜଣେକୁ କୃଷ୍ଣ ପରି ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବାଂଶୀ ଚାଲି ଖେଳ କଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ 'ବାହୁତ ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏକ ଜଣେ ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ମୋଡ଼ ଉପରେ ରଖି, 'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ଚାଲ ଦେଖ,' ବୋଲି କହିଲେ; ତାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲା। 'ବାତାସ ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଛି,' ବୋଲି ଜଣେ ଜଣେ ଜଣଙ୍କୁ ଏକ ହାତରେ ଚାଦର ଦେଇ ଢାକିଲେ। ଏକ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦ ରଖି, 'ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲିଯାଅ! ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ଦଣ୍ଡକାରୀ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!' ବୋଲି କହିଲେ। ଏଠାରେ ଜଣେ, 'ଓ ଗୋପାଳମାନେ, ଏହି ଭୟାନକ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖ; ଆଖି ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସୁରକ୍ଷା କରିବି,' ବୋଲି କହିଲେ। ଏକ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ଜଣେ ଅନ୍ୟକୁ ମାଳାରେ ବାନ୍ଧି ଦେଇ, 'ମୁଁ ମକଁ ଚୋର, ଯାହା ଘିଉ ଚୋରି କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି!' ବୋଲି କହିଲେ; ଭୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଆଖି ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଗଛ ଓ ଲତାମାନେକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚରଣଚିହ୍ନ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। ସେ ଚରଣଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ମହାନ ଚରଣ, ଯେଉଁଠି ପତାକା, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଯବ ଚିହ୍ନ ରହିଛି। ସେମାନେ ଏହି ଚରଣଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ; ଦେଖିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ଏକ ବିବାହିତା ଗୋପୀଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ସହିତ ଏକସାଥି ଅଛି। 'ଏହି ଚରଣଚିହ୍ନ କେଉଁଠିଁ ଯାଉଛି, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ମୋଡ଼ ଉପରେ ହାତ ରଖିଛି, ହାତୀନୀ ହାତୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବା ପରି?' ଗୋପୀମାନେ କହିଲେ। 'ନିଶ୍ଚିତ, ଏଠି ଏକ ଗୋପୀ ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଛି; ଗୋବିନ୍ଦ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଏକାକି ତାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଭାବରେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।' 'ଏହି ଲତା ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁଠି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ପଦ୍ମଚରଣର ପ୍ରଭା ଲଗିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶିରେ ରଖିଥାନ୍ତି।' 'ଏହି ଗୋପୀଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ଗଭୀର ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି—ଏହା ଆମକୁ ବେଶ୍ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଏକାକି ନେଇ ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଜଳିରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ଆଗକୁ ଦେଖାଯାଉ ନାହିଁ—ନିଶ୍ଚିତ, ତାଙ୍କ ନରମ ପାଦ ଘାସ ଓ ଅଙ୍କୁରରେ ବେଦନା ପାଇ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଛନ୍ତି।' 'ଦେଖ, ଏଠି ଚରଣଚିହ୍ନ ଅଧିକ ଗଭୀର—ପ୍ରେମରେ ଭରି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଛନ୍ତି; ଏଠି ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଫୁଲ ଚୟନ କରିବାକୁ ଉଠାଇ ରଖିଛନ୍ତି।' 'ଏଠି, ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଫୁଲ ଚୟନ କରି ଦେଇଛନ୍ତି; ପ୍ରତି ପଦେ, ତାଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି।' 'ଏଠି ଏକ ପ୍ରେମିକା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଚୁଡ଼ିକୁ ଶୁଠି କରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ବସିଥିବାବେଳେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଚୁଡ଼ିକୁ ଅଲଙ୍କାର କରିଛନ୍ତି।' 'ସ୍ଵୟଂ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମ-ତୃପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ସହିତ ଉପଭୋଗ କରି, ପ୍ରେମିକାମାନେର ଦୁଃଖ ଓ ନାରୀମାନେର ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଇ ଦେଲେ।