ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅତି ପବିତ୍ର ଶିକ୍ଷା, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଛି, ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କର ଏହି ଓ ପରଲୋକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରେ। ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ— ଏହିପରି ଦିନେ, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ତେବେ ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ନାୟକ ହାତୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମାଦା ହାତୀଣୀମାନଙ୍କ ପରି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କର ଚାଲିଚଳ, ସ୍ନେହ, ହସ, ଚଞ୍ଚଳ ନଜର, ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଲୀଳାରେ ଏମିତି ମନୋମୁଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ, ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଭାବରେ ନିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। କେହି ଚାଲିବାରେ, କେହି ହସିବାରେ, କେହି ନଜର ଦେବାରେ, କେହି କଥା କହିବାରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରି, ମନେ କଲେ—'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ'। ସେମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ଗାଇ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମଦେ ଜଙ୍ଗଲୁ ଜଙ୍ଗଲୁ ଘୁଞ୍ଚି ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ବୃକ୍ଷମାନେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁ ବୃକ୍ଷମାନେ ଦୂରେ ଦୂରେ ଦଁଡାଇ ଥିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜମାନ। 'ଏ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ କି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ମଧୁର ନଜର ଓ ହସରେ ଆମ ମନ ଚୋରାଯାଇଛି। ଏ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ହସରେ ଅଭିମାନି ମହିଳାମାନେକୁ ମଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି, ସେ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି? ଏ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତୁଳସୀ, ଯିଏ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛି, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ତୁମ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି? ଏ ମାଳତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, ତୁମେ କି ଦେଖିଛ ମାଧବକୁ, ଯିଏ ତୁମେ ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ? ଏ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଲ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ, ଏବଂ ଯମୁନା କୂଳର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃକ୍ଷମାନେ, ଦୟାକରି ଆମ ପ୍ରଶ୍ନ କୁହ, ଆମ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ଦିଗରେ ଗଲେ? ଏ ପୃଥିବୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଛ, ଯେ ତୁମ ଚିରନ୍ଦନ୍ଦାନ୍ଦ ହସିଉଛ? କେଶବଙ୍କ ଚରଣ ତୁମକୁ ଛୁଇଁବାରୁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଶୂରବୀର କାର୍ଯ୍ୟରୁ, କିମ୍ବା ବରାହ ଅବତାରରେ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିବାରୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ? ଏ ସଖୀ, ବୋଧହୁଏ ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏଠି ତାଙ୍କ ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ଆସୁଛି, ଯାହା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମରେ ରଙ୍ଗିଛି। ତାଙ୍କର କମଳ ହାତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶ୍ରୀଙ୍ଗାର ଉପରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ତୁଳସୀ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ସହିତ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି। ବୃକ୍ଷମାନେ ବୋଧହୁଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଲତାମାନେକୁ ପଚାର, ସେମାନେ ବୃକ୍ଷମାନେକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମ୍ପି ହେଉଛନ୍ତି। ଏଭଳି ମଦେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ, ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି ପୁତନା ଭାବେ ନିଜ ଛାତି ଦେଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁଧପାନ କରାଇଲେ; ଅନ୍ୟେ କୃଷ୍ଣ ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅଭିନୟ କଲେ, କେହି ଶକଟାସୁର ଭାବେ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଘାତ ଖାଇଲେ। କେହି ଦାନବ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଧରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟେ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଗୋପୀ ଗୋପଗ୍ରାମ ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ। କେହି କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଭାବରେ ଖେଳୁଥିଲେ; କେହି ଏକ ଛାଗଳାସୁର ଭାବେ ଅଭିନୟ କଲେ, ଅନ୍ୟେ ବକାସୁର ଭାବେ ଅଭିନୟ କଲେ। କେହି ଦୂରେ ଥିବା ଗୋପୀଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାବରେ ଡାକିଲେ, ଅନ୍ୟେ ବାଁଶୀ ବଜାଇ ଖେଳୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ 'ବହୁତ ଭଲ କଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କେହି ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ରଖି, 'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ମୋ ଚାଲିଚଳ ଦେଖ' ବୋଲି କଲେ। 'ବାତାସ ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି' ବୋଲି କେହି ଏକହାତରେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଚଦର ଦେଇ ଢାକିଲେ। କେହି ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ି, 'ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲ ଚାଲ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ଦଣ୍ଡଦାତା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି' ବୋଲି କଲେ। 'ଏ ଗୋପମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିଦାହ ଦେଖ; ଆଖି ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା କରିବି' ବୋଲି ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ କହିଲେ। ଏକ ଶିଥିଳ ଗୋପୀ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ମାଳାରେ ବାନ୍ଧି, 'ଘୀ ଚୋର, ମଟକି ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଏହି କୃଷ୍ଣକୁ ବାନ୍ଧୁଛି' ବୋଲି କଲେ; ଭୟଭୀତ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ଆଖି ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଲତା ବୃକ୍ଷମାନେଠାରେ ପଚାରିପଚାରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେହି ପଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ବଡ଼ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ପଦ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଯବ ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ସେମାନେ ସେହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ଦେଖିଲେ କେତେକ ପଦଚିହ୍ନ ଏକାଉଁଠି ଏକାଉଁଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଚାଲିଛନ୍ତି। 'ଏହି କାହାର ପଦଚିହ୍ନ, ଯିଏ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଚାଲିଛି, ତାଙ୍କର ହାତ ତାଙ୍କର କାନ୍ଧ ଉପରେ ରହିଛି, ଯେପରି ହାତୀଣୀ ହାତୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଗୋପୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲରେ ପୂଜିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗୋବିନ୍ଦ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। କିମ୍ବା, ଏହି ଲତା ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ କେତେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳି ପଡ଼ିଛି, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମାଥାରେ ଧରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଗଭୀର ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ଆମକୁ ବେଶି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; କାରଣ, ଅଚ୍ୟୁତ କେବଳ ଏହି ଗୋପୀକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ଓଠ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଛନ୍ତି।