ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ ଋଷିଙ୍କର ମୁଖରୁ ଝରିଛି, ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ଆଉ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ, ଯାହା ମୁଁ ଏବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ନର-ନାରୀଙ୍କର ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ପରଲୋକର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ଦୂର କରିଦିଏ। ଏହିପରି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏକ ଅପୂର୍ବ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ୍ ଅଚାନକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁବାକୁ ନପାଇ, ବ୍ରଜର ନାରୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ବିୟୋଗ-ବେଦନାରେ ତପ୍ତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକାକି ମହିଳା ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକ ହାତୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଚଳ-ଅଚଳ, ଭାବ, ହାସି, ଚାହାଣି, ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଏବଂ ଲୀଳାମୟ କ୍ରୀଡ଼ାରେ ଗୋପୀମାନେ ଏତେ ମନୋନିବେଶ କରିଥିଲେ ଯେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ମାୟାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣୀ ନିଜକୁ କୃଷ୍ଣ ଭାବିଲେ। ଚାଲିବା, ହସିବା, ଚାହିବା, କଥାହେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ କ୍ରୀଡ଼ାମୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁକରଣ କରି, “ମୁଁ ସେଇ” ବୋଲି ମନରେ ଭାବିଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ତାଙ୍କର ଗୀତ ଗାଇ ଜଙ୍ଗଲୁ ଜଙ୍ଗଲୁ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ମନୋଭ୍ରମରେ ଅପରାଜିତ, ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦୂରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇଥିଲେ ତଥାପି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜିଥିଲେ, ଯେପରି ଆକାଶକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବାପରି। “ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଳକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି, ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି? ତାଙ୍କର ଭଲପାଇବା ଚାହାଣି ଓ ହସିରେ ଆମ ମନ ଚୋରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। “ଓ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, ଗର୍ବିତ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ହାସିରେ ଗର୍ବକୁ ନମ୍ର କରିଦେଇଥିବା ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି? “ଓ ଶୁଭ ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟା, ମଧୁମକୁମ୍ଭୀର ଝୁଣ୍ଡରେ ଘେରା, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି, ତୁମେ ଯାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛ, ସେଇ ଅଚ୍ୟୁତ ଏଠାରୁ ଯାଇଛନ୍ତି କି? “ଓ ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତୀ, ଯୂଥିକା, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି, ମାଧବ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଏହିପରି, ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଯମୁନା ତୀରର ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ, ଦୟାକରି ଆମ ଖାଲି ହୃଦୟକୁ ଭରିଦିଅ, କୃଷ୍ଣ କେଉଁପଥେ ଗଲେ ତାହା ଦେଖାଅ। “ଓ ଧରିତ୍ରୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ ଯେ, କେଶବଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶର ଉଲ୍ଲାସରେ ତୁମ ଲୋମ ଖଡ଼ା ହୋଇଯାଇଛି? ଏହା କି ତାଙ୍କର ଦୀନ କର୍ମ ନା କି ବରା ଅବତାରରେ ତୁମେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶ ପାଇଥିଲ? “ଅଥବା, ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଚାହାଣିରେ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି କି? ଏଠାରେ ମାଲ୍ୟର ଗନ୍ଧ ଆସୁଛି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଂଗର କୁଙ୍କୁମ ଲାଗି ରଙ୍ଗିନ। “ତାଙ୍କର କମଳ ହାତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଶିର ଉପରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକୁମ୍ଭୀ ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ ଏଠାରୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି କି? “ଏହି ଲତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କର, ସେମାନେ ଗଛମାନଙ୍କୁ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଳିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କର ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ଉଲ୍ଲାସରେ କମ୍ପିତ ହେଉଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବରେ, ଏହି ଭ୍ରମରେ ଗୋପୀମାନେ ଅନ୍ବେଷଣ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣୀ ତାଙ୍କରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇଯାଇଥିଲେ। କେହି ପୂତନା ଭାବେ ଆସି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁଧ ପାନ କରାଇଲେ; ଅନ୍ୟେ ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରାଯିବା ଅଭିନୟ ହେଲା; ଅନ୍ୟେ ଶକଟାସୁର ଭାବେ ଆସି, ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଅଭିନୟ କଲେ। କେହି ଦାନବ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରି, ଯେଉଁଜଣ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଥିଲେ, ସେଉଁଠିକୁ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଗୋପ ଗ୍ରାମର ଧ୍ୱନି ଅଭିନୟ କରି, ଅନ୍ୟଜଣୀଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଟାଣିଲେ। କେହି କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଖେଳ କଲେ; କେହି ଭାସୁର ଭଏ ଦେଖାଇଲେ, କେହି ବକାସୁର ଭାବେ ଅଭିନୟ କଲେ। ଦୂରରେ ଥିବା ଜଣକୁ ଡାକି, କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଅନ୍ୟେ ବାଂଶୀ ବଜାଇ ହସି-ଖେଳେ ଲାଗିଲେ; ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ “ବାହ, ବାହ!” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କେହି ନିଜ ବାହୁ ସାଥୀଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ରଖି, “ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ମୋ ଚାଲିବା ଦେଖ” ବୋଲି ଲାଗିଲେ, ମନ ତାଙ୍କରେ ଏକାଗ୍ର। “ବାୟୁ ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ଲାଗି ଯଥେଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି,” ବୋଲି କେହି ଜଣୀ ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ଗାମ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଦେଲେ। କେହି ଅନ୍ୟଜଣୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ି, “ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲ ଚାଲ! ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!” ବୋଲି କହିଲେ। “ଓ ଗୋପମାନେ, ଏଠି ଦେଖ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳା! ତୁମେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିଦେବି,” ବୋଲି ଅନ୍ୟେ କହିଲେ। କେହି ତାଙ୍କ ସାଥୀଙ୍କୁ ମାଲ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଠୁଣ୍ଡାରେ ବାନ୍ଧି, “ମୁଁ ମଖନ ଚୋର କୃଷ୍ଣକୁ ବାନ୍ଧୁଛି, ଯିଏ ମଖନ ଚୋରି କରିଥିଲେ!” ବୋଲି କହି, ଭୟରେ ସାଥୀ ଆଖି ଢାକି ଅଭିନୟ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଗଛ-ଲତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ—ଏହି ଚିହ୍ନ ଏହି ମହାନ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କର, ଯେଉଁଥିରେ ପତାକା, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଯବ ଦାଣା ଆଦି ଚିହ୍ନ ଅଛି। ସେମାନେ ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ଦେଖିଲେ, କିଛି ପଦଚିହ୍ନ ଏକାଠି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବଧୂଙ୍କର ଚିହ୍ନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ମିଶିଛି; ସେମାନେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ଆଲୋଚନା କଲେ। “ଏହି ପଦଚିହ୍ନ କାହାର? ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯାଉଛି, ତାଙ୍କର ବାହୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ରଖିଛି, ଯେପରି ହସ୍ତିନୀ ହସ୍ତିଙ୍କୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କରିଥାଏ। “ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଜଣୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜିତ କରିଛି, ଯେପରି ଗୋବିନ୍ଦ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତଭାବେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।