ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ନାମକ ରାଜା ଏବଂ ରାଜରୁଷି, ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ପୁଅମାନେଂକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପରେ କପିଲ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚଳିଗଲେ। ଏଠାରେ ସେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଅରବିନ୍ଦ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ରହିତ ହୋଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ନିର୍ଦ୍ଧୋଷ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତିତ; ଯେଉଁ ଏହାକୁ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ, ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦରୁ ପ୍ରସ୍ରୁତ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣିବା ମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି, ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ଆଉ ଭ୍ରମଣ ନାହିଁ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ମୋତେ ମିଳିଛି, ଯାହା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହକୁ ସମାଧାନ କରେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏ ରାଜନ୍, ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ କୃଷ୍ଣ ଅଚାନକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଭୃଜର ଶ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିୟୋଗବେଦନାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ନାୟକ ହାରାଇଦେଇଥିବା ମହିଳା ହାତୀମାନେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଳନ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚାଞ୍ଚଳ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଲୀଳାରେ ମନ ହରାଇଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କ ଏହି ଲୀଳାଗତ ଭାବରେ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣୀ ନିଜକୁ "ମୁଁ କୃଷ୍ଣ" ବୋଲି ବିଚାର କଲେ। ତାଙ୍କର ଚଳନ, ହାସ୍ୟ, ଦୃଷ୍ଟି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ କ୍ରିୟାରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟାମାନେ ତାଙ୍କର ଲୀଳାଗତ ଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସେମାନେ ଏକଠି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ କରି, ଗଛ ଗଛ ଚାରିପାଖ ଘୁଞ୍ଚି ଏବଂ ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେମାନେ ଗଛମାନେଂକୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦୂରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। "ଏ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏହିପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି? ସେ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ହାସ୍ୟରେ ଆମର ମନକୁ ଚୋରି ନେଇଛନ୍ତି।" "ଏ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛମାନେ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାର ହାସ୍ୟ ଗର୍ବିତାଙ୍କୁ ନମ୍ର କରେ, ସେ ଏହିପଥରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ଏ ଧନ୍ୟ ତୁଳସୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ତୁମକୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି ଆଚ୍ୟୁତ ତୁମେଂକୁ ଧାରଣ କରି ଏହିପଥରେ ଗଲେ?" "ଏ ମାଳତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା, ତୁମେ ଦେଖିଛ କି ମାଧବ ତୁମେଂକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଯାଇଛନ୍ତି?" "ଏ ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛମାନେ, ଯମୁନାତୀରରେ ଆମ ଶୂନ୍ୟ ହୃଦୟକୁ ପୂରଣ କରି, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ପଥରେ ଗଲେ ଦୟାକରି କହ।" "ଏ ପୃଥିବୀ, କେଉଁ ତପସ୍ୟା କଲୁ ଯେ, କେଶବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ସ୍ପର୍ଶରେ ତୁମର ଲୋମ ଖଡ଼ି ଉଠିଛି? ତାଙ୍କର ପଦସ୍ପର୍ଶ, ବଳୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ବରାହ ରୂପରେ ତୁମକୁ ଅଙ୍କଲାଗିବାରୁ ଏ ଅବସ୍ଥା?" "କିମ୍ବା ଆଚ୍ୟୁତ ଏଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ଗଳାର ମାଳା, ଯାହା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଙ୍ଗର କୁଙ୍କୁମରେ ରଂଗିତ, ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।" "ତାଙ୍କର ପଦ୍ମ ହସ୍ତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଭିଝାରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଳସୀ ସହିତ ଏଠି ହେଉଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଛମାନେ ନମନ କରୁଛନ୍ତି କି?" "ଏହି ଲତାମାନେଂକୁ ପଚାର, ଯେଉଁମାନେ ଗଛକୁ ଅଙ୍କଲାଗିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ହସ୍ତସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ।" ଏଭଳି ଭାବରେ ଗୋପୀମାନେ ମନୋବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ତରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଅନୁକରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। କେହି ପୁତନା ଭାବେ ନିଜ ଛାତି ଦେଇ "କୃଷ୍ଣ" ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଇବାକୁ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟେ କେହି ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟେ ଶାନ୍ତ କଲେ; କେହି ଶକଟାସୁର ଭାବେ ଅନ୍ୟକୁ ପାଦ ଦେଇ ମାରିଲେ। ଅନ୍ୟେ କେହି ଦାନବ ଭାବେ ଅନ୍ୟଜଣ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିବାକୁ ଧରିଲେ; କେହି ଗୋକୁଳର ଧ୍ୱନି ଅନୁକରଣ କରି, ଅନ୍ୟକୁ ପାଦ ଦେଇ ଟାଣିଲେ। କେହି କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଖେଳ କଲେ; କେହି ଭାସାସୁର, କେହି ବକାସୁର ଭୂମିକା ନେଲେ। କେହି ଦୂରେ ଥିବା ଜଣକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭାବରେ ଡାକି, ଅନ୍ୟେ ବାଂଶୀ ଭଜି ଖେଳିଲେ; ଅନ୍ୟେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ—"ବାହ, ବାହ!"। କେହି ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ କନ୍ଧରେ ରଖି, "ମୁଁ କୃଷ୍ଣ—ମୋ ଚାଳ ଦେଖ" ବୋଲି ଭାବିଲେ। "ବାତାସ କିମ୍ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା କରିଛି," ବୋଲି କେହି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଏକ ହାତରେ ଉପରେ ଚାଦର ଦେଇ ଢାକିଲେ। କେହି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ପାଦ ଦେଇ ଚଢ଼ି, "ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲ ଚାଲ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଦଳନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!" ବୋଲି କହିଲେ। ଅନ୍ୟେ କେହି, "ଏ ଗୋପାଳମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖ, ତୁମେ ଆଖି ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି," ବୋଲି ଅଭିନୟ କଲେ। କେହି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ମାଳା ଦେଇ ମୁସରରେ ବାନ୍ଧି, "ଘୃତଚୋର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଶାସନ କରୁଛି," ବୋଲି କହିଲେ; ଭୟଭୀତ ଅନ୍ୟେ ଆଖି ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଗୋପୀମାନେ ଭୃନ୍ଦାବନର ଲତା ଓ ଗଛମାନେଂକୁ ପଚାରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ସେହି ପଦଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କର, ଯାହାରେ ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧାନ ତଥା ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ। ସେମାନେ ସେହି ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ; ଦେଖିଲେ, କିଛି ଚିହ୍ନ କୌଣସି ନବବଧୂଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସହ ମିଶିଛି। ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, "ଏହି କାହାର ପଦଚିହ୍ନ, ଯିଏ ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ସହ ଯାଉଛି, ତାଙ୍କର ବାହୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କନ୍ଧରେ ରହିଛି, ଯେପରି ହାତୀନୀ ହାତୀଙ୍କୁ ଅଙ୍କଲାଗେ।