ମୈତ୍ରେୟ ମୁନି କହିଲେ—ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ ହୁଏ, ସେହି ହରିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି ଭାବି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉପାସନା କର। ଏପରେ, ଦେବ ଋଷି ନାରଦ, ହଂସମାନେ ଚାଲିଥିବା ପଥ ଦେଖାଇ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସିଧ୍ଧଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ରକ୍ଷା କରିବା ଶିଖିଲେ ପରେ, କପିଲ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ହେଲେ। ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜନ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଗାଇଥିଲେ; ଏହି ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରିଥିବା ଲୋକ ଭୌତିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ଗୌରବ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଦେବ ଋଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିଛି; ଏହା ଶ୍ରବଣ କରିବାରେ ଲୋକ ପରମ ପଦ ପାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଭୌତିକ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁରେ ଆଉ ଘୁଞ୍ଚୁନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି, ଯାହା ନାରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରେ। ଏହିପରି ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଭୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ସହ, ବ୍ରଜର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ ମହିଳା ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି ବିଷଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚଳାଚଳ, ସ୍ନେହ, ହାସ୍ୟ, ଚଞ୍ଚଳ ନଜର, ମଧୁର କଥା ଓ ଲୀଳାରେ ଏମିତି ଲୀନ ହେଲେ, ଯେ ମନେ ମନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଆପଣମାନେ କୃଷ୍ଣ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିଲେ। ଚାଲିବା, ହସିବା, ଦୃଷ୍ଟି, କଥା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଭିନୟ କରି, "ମୁଁ ସେଇ" ବୋଲି ଭାବି, ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକସାଥି ହୋଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତ ଗାଇ, ନିଃସ୍ତବ୍ଧ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ୱେଷଣରେ, ଗଛମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜିଥିଲେ, ମାନେ ଆକାଶକୁ ପଚାରିଥିବା ପରି। "ହେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛମାନେ, ଆମ ପ୍ରାଣ ହରି ନନ୍ଦନନ୍ଦନ ଏଇପଥେ ଯାଇଥିଲେ କି? ସେ ତାଙ୍କର ମଧୁର ନଜର ଓ ହାସ୍ୟରେ ଆମ ମନ ଚୋରି ନେଇଛନ୍ତି।" ଏଭଳି ସେମାନେ ପଚାରିଲେ। "ହେ କୁରବକ, ଅଶୋକ, ନାଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଯେଉଁଠାରେ ଅହଂକାରୀ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ହାସ୍ୟ ଅହଂକାରକୁ ଭୂଲାଇଦିଏ—ସେଉଁଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ହେ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀ, ଯାହା ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଘେରି ରହିଛି, ଆମ ପ୍ରିୟ ଅଚ୍ୟୁତ ତୁମକୁ ଶୋଭା ଦେଇ ଏଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ମାଲତୀ, ମଲ୍ଲିକା, ଯାତି, ଯୂଥିକା—ମାଧବ ତୁମକୁ ତାଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ ଖୁସି କରି ଏଠାରେ ଯାଇଛନ୍ତି କି?" "ଚୂତ, ପ୍ରିୟାଳ, ପନସ, ଆସନ, କୋବିଦ, ଜାମ୍ବୁ, ଅର୍କ, ବିଳ୍ବ, ବକୁଳ, ଆମ୍ର, କଦମ୍ବ, ନୀପ ଓ ଯମୁନା ତଟର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗଛମାନେ, ଆମ ଖାଲି ହୃଦୟକୁ ପୂରଣ କର, କୃଷ୍ଣ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଗଲେ?" "ହେ ପୃଥିବୀ, କି ତୁମେ କୌଣସି ତପସ୍ୟା କରିଛ? କେଶବଙ୍କ ପଦସ୍ପର୍ଶର ଆନନ୍ଦରେ ତୁମର ରୋମାଞ୍ଚ ହେଉଛି? କି ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ କର୍ମ କିମ୍ବା ଵରାହ ଅବତାରର ଅଳିଙ୍ଗନ ଦ୍ୱାରା?" "କିମ୍ବା ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଆସି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ନଜରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଛନ୍ତି? ମୁଖ୍ୟ ଯଦୁବଂଶୀଙ୍କ ଗନ୍ଧ ମାଳାର ଗନ୍ଧ, ଯାହା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସ୍ନେହ ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ, ଏଠାକୁ ଆସୁଛି।" "ତାଙ୍କର କମଳ ହାତ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଭିଞ୍ଚଳରେ ରଖି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ମଦମସ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ତୁଳସୀ ସହ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛନ୍ତି; ଗଛମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନମସ୍କାର କରୁଛନ୍ତି କି?" "ଲତାମାନଙ୍କୁ ପଚାର, ସେମାନେ ଗଛକୁ ଅଳିଙ୍ଗନ କରି ରହିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରେ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ।" ଏପରି, ମଦେ ମଦାନ୍ଧ ହୋଇ, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ତାଙ୍କ ଲୀଳାର ଅଭିନୟ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ତାଙ୍କର ଲୀଳାରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲେ। କେହି ପୂତନା ଭାବେ ଅଭିନୟ କରି, ହସି ତାଙ୍କ ଛାତି ଦେଇ ଶିଶୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଇବାକୁ ଦେଲେ; ଅନ୍ୟେ କେହି ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ; କେହି କାର୍ତ୍ତକ ଦାନବ ହୋଇ ଚାଲିଥିବା ଭୂମିକା କରିଲେ। ଅନ୍ୟେ କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରି, ଦାନବ ଭୂମିକା କରୁଥିବା ସହଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଧରିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଗୋପଗ୍ରାମର ଧ୍ୱନି ଅନୁକରଣ କରି, ପାଦ ଧରି ଟାଣିଲେ। କେହି କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଭୂମିକା କଲେ; କେହି ବତ୍ସାସୁର ଭାବେ ହାରିଲେ; ଅନ୍ୟେ କେହି ବକାସୁର ଭାବେ ଅଭିନୟ କଲେ। ଦୂରେ ଥିବା କେହିକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଳି ଡାକି, ଅନ୍ୟେ ବାଂଶୀ ବଜାଇ ଖେଳିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ "ବହୁତ ଭଲ କଲୁ" ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କେହି ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ କନ୍ଧରେ ରଖି, "ମୁଁ କୃଷ୍ଣ—ମୋ ଚଳନ ଦେଖ" ବୋଲି ଅଭିନୟ କଲେ। "ବାତ୍ୟା କିମ୍ବା ବର୍ଷାକୁ ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି," ବୋଲି କେହି ଅନ୍ୟ ଗୋପୀକୁ ଏକ ହାତରେ ଉଡ଼ଣା ଦେଇ ଢାକିଲେ। କେହି ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଚଢ଼ି, "ଦୁଷ୍ଟ, ଚାଲ ଯା—ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!" ବୋଲିଲେ। କେହି "ହେ ଗୋପାଳମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ଦେଖ; ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବି" ବୋଲି ଅଭିନୟ କଲେ। କେହି ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀକୁ ମାଲା ଦେଇ ମୁସଳକୁ ବାନ୍ଧି, "ଘିଅ ଚୋର ମଟକି ଭାଙ୍ଗିଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧୁଛି!" ବୋଲିଲେ; ଅନ୍ୟେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କଲେ। ଏପରି, ଗୋପୀମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଗଛ ଓ ଲତାମାନଙ୍କୁ ପଚାରି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ, ଯେଉଁଥିରେ ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଯବ ଚିହ୍ନ ଅଛି। ସେମାନେ ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି ଏଗଲେ; ଦେଖିଲେ, କିଛି ପଦଚିହ୍ନ ଏକ ଅନ୍ୟ ଗୋପୀଙ୍କ ସହ ଗଭୀର ଭାବେ ଏକାଠି ଅଛି।